Oguz han

Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
Şuňa git: nawigasiýa, gözle
Oguz han turkmen

Umumy[üýtget | edit source]

Oguz han türkmenleriň iň gadymy hökümdary hasaplanýar. Ol örän uly giňiş topraklary öz içine alan oguzlaryň imperatorlygyny guran adamdyr. Gara hanyň ogly bolan Oguz hanyň günlerimizden birnäçe müň ýyl ozal ýaşap geçendigi türkmen rowaýatlarydyr-dessanlarynda agzalýar. XI asyrda ýaşan alym Mahmyt KaşgarlyDiwany lugat at-türk” atly eserinde türkmenleri oguz türkmenleri we garlyk türkmenleri diýip ikä bölýär. Oguz hanyň 6 ogly we 24 agtygy bolupdyr. Oguz türkmenleriniň 24 boýy onuň 24 agtygyndan öz köküni alyp gaýdýar we olaryň atlaryny göterýär.

Professor Öwez Gündogdyýewiň ylmy makalasynda Oguz han hakynda gyzykly maglumatlar bar. Beýik Hun imperiýasyny esaslandyran Modeniň şahsyýetiniň töwereginde indi 100 ýylyň içidir gyzgyn jedeller dowam edýär. Şeýle gep-gürrüňleriň döremegine bolsa gadymy hytaý kitaplaryny terjime etmekde ýakasyny tanadan Iakinf Biçurin sebäp boldy.

Eýsem syrly dünýäň girdabyna düşen ol han kim bolupdyr?

... Orta Aziýanyň territoriýasynda taýpalaryň we halkyýetleriň uly toplumy ýaşaýardy. Has ir döwürlerden bäri olar golaý we uzak aralyga göçüp-gonup, Günbataryň we Gündogaryň ýurtlaryny gorky astyna salýardylar. Şeýle taýpalaryň biri gowy durmuşyň gözleginde uzak Gündogara aralaşypdyr. Özleriniň Orta Aziýaly garyndaşlaryny yzda galdyryp, bu halk Hytaýyň araçäklerinde peýda bolupdyr. Hytaýlylar olary "Hunnu" diýip atlandyrar ekenler (hytaýça "Hu" - hyrsyz, “nu" - gul diýmegi aňladýar). Professor A. N. Bernştamyň tassyklamagyna görä, hytaýlylar Orta Aziýanyň oturymly ilatyny şeýle at bilen “tagmalapdyrlar". Hunlar eýýäm biziň eramyzdan öňki 1200-nji ýylda özbaşdak döwleti esaslandyrypdyrlar diýlip hasaplanýar. Hytaý çeşmelerinden görnüşine görä, olar bu halka takmyman, biziň eramyzdan öňki III asyrdan uly üns berip başlapdyrlar. Şol döwre çenli ep-esli güýç toplap, özüni tutan Hytaý imperiýasy öz serhetlerine howp salýan hunlaryň soňuna çykmagyň kül-külüne düşýär.

B. e. öňki 214-nji ýylda Sin imperatory 100 müň adamdan ybarat goşunyny hunlaryň üstüne ýollaýar. Derbi-dagyn edilen hunlar çöle çekilýärler. Hun hökümdary Tümen indi goňşy halklara elgarama bolan ile ýolbaşçylyk edýärdi. Beýleki aýalyndan bolan kiçi ogluny miras eýesi etmegi ýüregine düwen Tümen uly ogly Modeni ýuedžeý halkyna girewine berýär. Has beteri, şeýtse, bu halk Modeni heläklär diýen bet pygyl bilen ýuedžeýleriň üstüne çozuş amala aşyrýar. Ýöne onuň bu pirimi başa barmaýar. Mode gaçmak başardýar. Uly oglunyň ugurtapyjylygyna haýran galan Tümen ony 10 müň atla baştutan belleýär.

Şol uçurlar hun halky agyr günleri başdan geçirýärdi. Belli taryhçy L. N. Gumilew şeýle ýazýar: "Göräýmäge, hunlaryň hemişelik tepbedi okalypdy, ine, haý diýmän olaryň goňşy-golamlary hun çöllügini öz aralarynda paýlaşarly görünýärdi. Ýöne taryh bu meseläni özüçe çözdi".

Ýaş harby ýolbaşçy atlylaryna söweş tälimlerini berip ugrady. Ol öz ýigitlerine ýaýdan şuwwuldap ses edýän ok atmagy öwredýär (şeýle oklar türk guburlaryndan häzirem tapylýar). Ol öz ýaýyndan şuwwuldap ses edýän oky haýsy ýaňa gönükdirse, nökerleri hem şol ýerini nyşana alyp atmaly ekenler. Buýrugy ýerine ýetirmedigiň başy ölümli bolupdyr. Ilki öz aty, soň aýaly, atasynyň aty onuň ýaýynyň okunyň pidasy bolýar. Buýrugy ýerine ýetirmekden boýun gaçyranlaryň kellesini almagy tabşyrýar. Şeýdip, berk tertip-düzgüni ýola goýan Mode kakasyny tagtdan agdarýar. Kakasy, ejeligi we inisi şol agdarylyşygyň pidasy bolýar. B. e. öňki 203-nji ýylda Mode özüni Hun imperiýasynyň hökümdary diýip yglan edýär. Ol hun uruglarynyň 24-siniň başyny jemläp, hun döwletini dikeldýär.

Şu ýerde türkmenleriň ata-babasy bolan Oguz han barada aýdylýan hekaýatlardaky meňzeşlige üns bermezlik mümkin däl. Iakinf Biçurin şeýle ýazýar: "Mode Aziýanyň taryhynda Garahanyň ogly - haýbatly Oguz han ady bilen bellidir. Hondemiriň ýazmagyna görä, Garagumda göçüp-gonup ýören Garahan öz oglunyň täze dine uýup, başga Hudaýa ynanýandygyny eşidip, gahar-gazaba münýär. Ol ogluny öldürmegiň kül-külüne düşüp, ýöriş edýär. Ýöne Oguz hanyň aýaly bu habary adamsyna ýetirýär. Garahan söweşde wepat bolýar. Oguz han bolsa tagta çykyp, özüniň hökümdarlyk eden 73 ýylynyň içinde tutuş Türküstany dyza çökerýär. Abylgazy hanyň ýazmagyna görä, özüni hökümdar diýip yglan eden Oguz han Hytaýyň serhetlerinde göçüp-gonup ýören Tatar hanyň (Dunhu) üstüne ýöriş edip, ony boýun egdirýär. Soňra Hytaý imperiýasyny, Jürjüt we Tangut hanlygyny basyp alýar. Şondan soň bolsa, günortada Mongoliýadan we Günbatarda Kaspi deňzine çenli ýaýran ähli raýaty eýeleýär. Atlarynyň bir-biriniňkä meňzeş däldigine garamazdan, Mode şanýuý baradaky taryhy oçerkiň Oguz han ady bilen berilmegi we döwrüň esasy wakalarynyň geliş tertibiniň dogrulygy, Abylgazy hanyň mamladygyny görkezýär".

Hakykatdanam, Mode we Oguz han bilen baglanyşykly wakalarda bir umumylyk bar. Mundan başga hem hunlar - ähli taryhçylara anyk belli bolan ilkinji türki dilli halkdyr. Bu barada hiç kim ikirjiňlenmeýärdi. Gadymy türk runa ýazgyly hun medalýonynyň (b. e. I asyry) üsti açylansoň bolsa bu hakykat ýene bir ýola tassyk boldy. Bularyň üstüne Mode tarapyndan birleşdirilen 24 hun uruglarynyň we Oguzhanyň ogullarynyň arasyndaky meňzeşligi hem goşmak gerek. Hun taýpalarynyň we oguzlaryň - türkmenleriň tire-taýpalarynyň adyndaky meňzeşlik hem ünsüňi çekýär. Häzir bize belli bolan hunlaryň maddy (egin-eşik, haly ...) we ruhy (dini-ygtykatlar we däp-dessur) medeniýetiniň diňe bir orta asyrlarda ýaşan oguzlaryň däl, hat-da häzirki zaman türkmenleriniň medeniýetine juda ýakynlygy barada öňem ençeme ýola gürrüň edilipdi. Dil öwreniji F. Hirtiň pikirine görä, Modeniň ady “bagatur" (“batyr") türk sözüniň diňe hytaý transkripsiýasydyr. Hytaý dilinde “r" harpy düşürilýär, şonuň üçinem “batyr" sözi “badu" ýa “mode" görnüşine eýe bolýar. Modeniň (batyryň) asly "Huan" atly belli hun urugyna degişlidir. A. E. Bernştamyň bellemegine görä, "Hu-an" ieroglifleriniň gadymy okalyşy “üker" (“öküz") diýen formany berýär. "Oguz" ("Ogur") sözüniň fonetiki arhetipi hem “öküz" sözi bilen ýakyndyr. A. E. Bernştam şeýle netijä gelýär: “Eger han-begler urugynyň ady öküz bolan bolsa, onda şol urugyň wekiliniň -genealogiki nesilbaşysynyň öz şahsy adynyň ýany bilen urugynyň adyny ulanmaga hem doly haky bolupdyr. Mahlasy oňa “at we familiýa" edinmägä rugsat berilýärdi.

Hawa, hun taýpasynyň bileleşigini esaslandyran adamyň ady Mode bolup, familiýasy -Oguzdy. Sözme söz terjime edilende “öküz -Pälwan" diýmegiaňladýardy...".

Hunlaryň (oguzlaryň) tagtynyň eýesi bolandan soň Mode döwleti berkitmek üçin gyssagly çäreleri durmuşa geçirip ugraýar. Ilki bilen ol dunhu (tatar) halkyny derbi-dagyn edýär. Bu waka şeýle bolýar: Hunlaryň içki dawa-jedellerinden habardar Dunhu hökümdary Modeden ajaýyp aty bilen söýgüli aýalyny bermegi talap edýär. Hunlaryň ýaşulylary muňa garşy çyksa-da Mode bu meseläni özüçe çözýär: "Golaý goňşyňdan bir at bilen bir aýaly gysganmak nämä derkar?!". Talaby berjaý bolan dunhu soltany indiki gezek hunlardan özlerine degişli ekiş we mal bakmak üçin ýaramsyz çöllügiň bir bölegini bermegi soraýar. Hun aksakallary bir bölek ýer üçin dawa-jenjeliň gerek däldigini aýtsalar-da Modeniň jogaby olaryňka gapma-garşy gelýär: Ýer - döwletiň esasy emlägi bolup durýar, heý, ony özge birine dözüp bormy?!"

Ýer bermegi maslahat berenleriň kellesini alyp, Mode dunhularyň üstüne ýöriş edýär we olary derbi-dagyn edipdir. Bütin Mançžuriýanyň hunlaryň eline geçýär. Ol ýuedžeýleri hem günbatara yza tesdiripdir. Takmynan biziň eramyzdan öňki 204-nji ýylda ordos taýpalary hem boýun egmäge mejbur bolupdyr. Hun halkynyň sany 300 müň adama ýetipdir.

B. e. öňki 202-nji ýylda Mode gypjaklary diňlileri, gyrgyzlary özüne tabyn edipdir. Şondan soňra hunlar Hytaýyň üstüne ýörişe ugrapdyrlar. Mai galasyny basyp alyp, demirgazyk şansiniň paýtagty Szinýan şäheriniň eteklerine gelipdirler. Hunlara garşy söweşlere hut imperatoryň özi ýolbaşçylyk edipdir. Mekir pirime ýüz uran Mode yza çekilen bolup, hytaý imperatoryny we onuň iň saýlama goşunyny gabawa düşüripdir. Ýedi günläp gabawda bolan imperator Mode bilen ylalaşyk gazanmaga mejbur bolupdyr. Bu gunlaryň taryhda gazanan iň uly ýeňişleriniň biridi. L. N. Gumilýowyň maglumatlaryna görä 20 müň hun atlysyna 320 müň hytaýly garşy durupdyr. Ylalaşyk boýunça imperator öz gyzyny Modä nikalap beripdir we ýylda uly möçberde sylag-serpaý berip durupdyr.

Mode (Oguzhan) beýik özgerdiji bolupdyr:

1) Ol tire-taýpa territoriýalaryny ýok edip, olary ähli halkyň emlägine öwrüpdir.

2) Umumy harby düzgün girizilipdir. "Oňa laýyklykda gullukdan boýun gaçyranlar ölüm jezasyna höküm edilipdir. (Oguzhanyň bu ýoluny diňe Çingiz han az-kem kämilleşdiipdir.)

3) Maşgalalara salynýan salgyt aýrylypdyr. Çünki harby gulluk hökmany borja öwrülensoň goşuna öňküleri ýaly pul tölemek gerek bolmandyr.

4) Merkezi häkimiýete tabyn bolan çylşyrymly döwlet apparaty döredilipdir - ähli urug we tire-taýpa hanlary emeldarlara öwrülip, öz aralarynda bäş derejä bölünipdir.

Bu täzelikler hunlaryň jebisleşmegine we Merkezi Aziýanyň iň abraýly, kuwwatly halkyna öwrülmegine getiripdir.

Oguz - türkmenleriniň arasynda beýik Oguz hanyň (Modeniň) sylag-hormat ýüki ýetik bolupdyr. Hun imperiýasy çagşandan soň olaryň bir bölegi Ýewropa, Kawkaza we öz Watanlaryna -Orta Aziýa aralaşyp, Gun imperiýasyny döredýärler. Galan bölegi birnäçe ýüz ýyldan soň, Türk kaganlygyny esaslandyrýar. Ol dargansoň Oguzyň nesilleri täze döwlet döredip, oňa Oguz döwleti diýip at berýärler. Aradan näçe wagt geçse-de ilkinji beýik hanlaryny unutmaýarlar. Şondan soňra oguzlaryň Aziýada we Ýewropada gazanan ýeňişleriniň ählisi bu beýik şahsyýetiň adyna ýazylypdyr. Oguz han “müň ýyl" ýaşap, şonça ýyllap hem, hökümdarlyk etdi diýip ýöne ýere aýdylanok.

Oguz han oguzlara agzybir we ylalaşykly ýaşamagy wesýet edipdi. Ol ölüminiň öň ýany 24 taýpanyň ählisini - çagalaryny we agtyklaryny ýanyna çagyryp, şeýle diýipdir: “Biziň ählimiz bir urugdandyrys!" Bu beýik Oguz hanyň nesillerini jebislige, döwleti pugtalandyrmaga çagyrýan iň soňky wesýeti bolupdyr.

Öwez GÜNDOGDYÝEW, taryh ylymlarynyň kandidaty