Magtymguly

Martymguly — Türkmen şahyry, filosofy we türkmen edebiýatynyň nusgawy şahsyýeti. Şahyr Döwletmämed Azadynyň ogly.

Biografiýa

Magtymguly Etrek derýasynyň we onuň gollary bolan Sumbar we Çendir jülgesinde, Köpetdag daglarynyň eteginde, Göklen türkmen taýpasynyň ýaşaýan Hajy-Gowşan obasynda dünýä indi. Magtymguly maşgalasy Göklen taýpasynyň bir şahasy bolan Gerkez urugynyň Kyşuk taýpasyna degişlidi - Eýran hökümdarlaryna wassaly bolan oturymly ekerançylyk taýpasy.

Şahyr ulalanda Fragi ("aýrylan") lakamyny saýlady. Her goşgynyň ahyrynda özüne ýüzlenýän ýaly, bu lakamy, käte hakyky adyny goşýardy. Bu onuň döwrüniň poeziýa däbine laýyk gelýärdi.

Ol kakasynyň mugallymçylyk edýän oba mekdebinde okady. Magtymguly çagalygynda pars we arap dillerini okap başlady, kakasynyň ýygnap goýan öý kitaphanasy uly kömek etdi. Magtymguly çagalygynda senetleri - eýer ussalygyny, demirçilik we zergärçilik işlerini hem öwrendi.

1753 ýylda Magtymguly Buhara hanlygyndaky Amyderýanyň boýundaky Gyzyl-Aýakda ýerleşýän Idris Babanyň mazaryndaky medresede bir ýyl okady^[1].

1754 ýylda Magtymguly Buhara syýahat etdi we meşhur Kökeltaş medresesine girdi we şol ýerde hem bir ýyl okady. Ol ýerde ol Siriýadan gelen, ýokary bilimli we möwlana ruhy adyny göterýän Nuri-Kazym ibn Bahar atly bir türkmen bilen dostlaşdy.

Magtymguly Nuri-Kazym bilen bilelikde häzirki Özbegistanyň, Gazagystanyň we Täjigistanyň çäklerinden geçdi; olar Owganystandan geçip, Demirgazyk Hindistana ýetdiler.

1757 ýylda ikisi hem Horezmiň paýtagtyna — köp sanly medreseleri bolan esasy bilim merkezi bolan Hywa geldiler. Bu ýerde Magtymguly 1713 ýylda Şergazi hanyň guran medresesine girdi. Oňa hanyň aýratyn söýýän maşgalalaryndan okuwçylar bardy. Bu ýerde ol öňki iki medresede başlan okuwyny tamamlady^[2].

1760 ýylda Magtymgulynyň kakasy aradan çykdy we şahyr öz ýurduna gaýdyp geldi. Onuň söýen gyzy Meňli maşgalasy zerur bolan gelinlik bahasyny töläp bilýän başga bir adama durmuşa çykdy. Ol Meňli söýgüsini ömrüniň dowamynda göterdi - oňa köp goşgular bagyş etdi.

Başga bir zarba, güýçli hökümdar Ahmet şanyň ilçihanasynda bolan iki uly doganynyň ölümi boldy; olar ele salyndy. Onuň doganlaryna bolan höwesi köp goşgularynda öz beýanyny tapdy.

Öýe gaýdyp gelensoň, Magtymguly öýlendi. Ol iki ogly Sara we Ybraýymy örän söýýärdi, ýöne oglanlar biri on iki, beýlekisi ýedi ýaşyndaka aradan çykdy.

1760 ýyldan soň we ölýänçä, Magtymguly Maňgyşlak ýarymadasyna, Astrahana we häzirki Azerbaýjan we Ýakyn Gündogar arkaly syýahat etdi^[3].

Eýranda kakasynyň ýanynda jaýlandy.

Türkmen poeziýasyna täsir

Magtymguly türkmen poeziýa dilini düýpli özgertdi we ony halk diline ýakynlaşdyrdy. Şeýle hem, ol türkmen edebiýatynda däp bolan arap-pars metrik ulgamyny taşlap, onuň ýerine bogun ulgamyny goýdy.

Salgylanmalar

↑ "- старинное учебное заведение, находящееся на территории Туркменистана в Лебапском велаяте, 180 км от Туркменабата в селе Махтумкули". Тонкости туризма (in rus dili). Retrieved 2025-11-25.
↑ "Хорезм - древнейший культурный оазис на северо-западе Узбекистана. возникший в период неолита (VI - начало V тысячелетия до н.э.)". www.orexca.com. Retrieved 2025-11-25.
↑ "Неравнодушный или Восхождение в Геркез". Archived from the original on 2023-08-29. Retrieved 2023-08-29.

Başga sahypalara salgylar

Magtymgulynyň ömri we döredijiligi Archived 2013-08-25 at the Wayback Machine
Magtymgulynyň goşgular ýygyndysy

[1] "- старинное учебное заведение, находящееся на территории Туркменистана в Лебапском велаяте, 180 км от Туркменабата в селе Махтумкули". Тонкости туризма (in rus dili). Retrieved 2025-11-25.

[2] "Хорезм - древнейший культурный оазис на северо-западе Узбекистана. возникший в период неолита (VI - начало V тысячелетия до н.э.)". www.orexca.com. Retrieved 2025-11-25.

[3] "Неравнодушный или Восхождение в Геркез". Archived from the original on 2023-08-29. Retrieved 2023-08-29.

[1]

[2]

[3]