Köneürgenç
thumb|Gutlug Temiriniň minarasy
Köneürgenç ýa-da Gürgenç ( Türkmenler : Köneürgenç, Parsça : کهنه Kohna Gūrgānj / کهنه Kohna Ūrgānj), Türkmenistanyň demirgazyk-gündogaryndaky Jeýhun ( Amy derýa) derýasynyň günorta kenaryndaky Daşoguz welaýatynda ýerleşýän orta asyr harabalyklarynyň ady.
Gysgaça düşündiriş
[düzet | çeşmäni düzet]Ýerleşýän ýeri Türkmenistan Daşoguz welaýatynyň Köneürgenç etraby. Kuhna Gurgānj, ýakylýar. Bu paýtagt Harazmyň harabalyklaryny öz içine alýan gadymy Gurgānjiň mekanydyr. Onuň ýaşaýjylary täze şäherçäni ösdürmek üçin XVIII asyryň başynda şäheri terk etdiler we Konye-Urgenç şondan bäri hiç hili bynjalyk bolmaýar. 2005-nji ýylda Köne Urgençiň harabalyklary UNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizildi.
Amu Derýa derýasynyň günorta tarapynda ýerleşýän Köneürgenç orta asyrlaryň iň möhüm ýollarynyň birinde: günbatar we gündogar siwilizasiýalarynyň çatrygy bolan yüpek ýolynda ýerleşipdir. Goragly landşaftyň giň zolagynda ýerleşýän we XI-XVI asyrlara degişli köp sanly gowy ýadygärlikleri öz içine alýan Türkmenistanda iň möhüm arheologiki ýerlerden biridir. Metjitlerden, kerwensaraýyň derwezelerinden, galalardan, mawzoleýlerden we minaradan ybaratdyr we binagärlik stiliniň we ussatlygynyň täsiri Eýrana, Owganystana we XVI asyr Hindistanyň Mogol imperiýasynyň soňraky arhitekturasyna baryp ýetýär.
Etimologiýa
[düzet | çeşmäni düzet]Atanyýazow: "Hytaý taryhçylarynyň eserlerinde 10-njy asyryň arap alymlarynyň eserlerinde gürji görnüşinde ýüze çykýan ueu-Gýan adynyň ... Horezm asly Gurganj görnüşinde ulanylandygyny .... we -j, utakutyň pikiriçe, şol wagt ... at, ýagny" oba "we" Gurgan "sözleriniň manysyny berýär. "Gurgen şäheri", "Halkyň Gurgen şäheri". Soňra Gurganj ady Urgenç görnüşinde ulanylyp başlandy. " Gürgen ýa-da Gurgan diýilýän zat entek düşündirilmän galýar.
Taryhy
[düzet | çeşmäni düzet]Gurgenç şäheri, Ahemeniler imperiýasynyň Hwarezm sebitiniň merkezi bolupdyr. Soň bolsa Hwarezm ştatynyň paýtagty boldy. Şeýle-de bolsa, Mongol imperiýasy tarapyndan ýok edilip, täzeden guruldy. 1646-njy ýylda şäheriň ilaty täze şähere (Taze Urgench) göçüp baranda, öňki şäher "Kohne Urgench" (Köne Urgenç) ady bilen tanaldy. Bu şäherde XI-XVI asyrlara degişli birnäçe harabaçylyk bar. Harabalygyň iň möhümi metjit, kerwensaraý derwezesi, galalar, mawzoleýler we minaradyr. Harabalyklar binagärlik we sungatda gazanylan üstünlikleriň resminamasy bolup, täsiri Eýrana, Owganystana we soňra XVI asyr Hindistanda Mongol imperiýasyna çenli baryp ýetýär.
Köhne Ürgençde Kubreweýe we Zahabiye buýruklaryny esaslandyryjy Nejmeddin Kübranyň gubury, türkmenleriň dört beýik mukaddesiniň (Priýar Weli, Daniýar Weli, Şyhatar Weli we Doven Weli), Harezmşah İl Asklam we Sultan Gök Aslem we Sultan Asklan we Sultan Asklan we Sultan Askan (Gül) we Harzemşahlaryň köşgi hökmünde ulanylan Türebeg Hanym mazary.
Tomusda temperatura +40 → +45 ° C, gyşda sowuk -20 → -30 ° C.
Köhne Ürgenç 2005-nji ýylda Bütindünýä mirasynyň sanawyna goşuldy.