Gökdepe urşy

Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
Şuňa git: nawigasiýa, gözle

Gökdepe söweşi (1880-1881) (Ikinji Ahal-Teke ekspedisiýa)

Saparmyrat Hajy Metjidi

Öňyrasy[üýtget | edit source]

Birinji Ahal-teke "ekspedisiýasy" şowsuz tamamlanandan soň, patyşa hökümeti haýal etmän, Ahalyň ýerlerini basyp almak üçin ikinji ýörişe güýçli taýýarlyk görüp başlaýar. Bu taýýarlyk örän düýpli hem ar almak ruhunda geçirilipdir. 1880-ýylyň başynda ikinji Ahal-teke harby ýörişiniň baştutany edilip 1873-nji ýylyň Hywa ýörişine hem-de 1877-1878-nji ýyllardaky rus-türk urşuna gatnaşan general M. Skobelew bellenýär. Şol wagt Nurberdi Han ýaraman ýatan eken. Onda-da ol Yzgantda gyssagly maslahat geçirýär. Maslahatda ähli ilaty Gökdepä ýygnamaly edilýär. Emma Nurberdi hanbaşym ýogalypdyr. Onuň ýerine ogly Magtymgulyny bütin Ahalyň hany diýlip yglan edilýär. Ol ýaş eken. Şonuň üçin Dykma Serdar onuň wezirligine, Gurbanmyrat Işan bolsa bütin Ahalyň kazylygyna bellenipdir. Galanyň gurluşygy güýçlendirilipdir.

General Skobelew 1880-nji ýylyň maý aýynda Krasnowodskä gelýär. Ol dessine rus goşunlarynyň ýerleşen ýerleri we olaryň ýagdaýy bilen tanyşýar. Ol goşunyň ok-ýarag, azyk-suw bilen üpjün edilmegine uly üns berýär. Hazar deňziniň kenaryndan başlanan demir ýol Baleýşem menziline çenli ýetirilipdir. Generalyň buýrugy bilen rus goşunlary haýal etmän Bama süýşüp gelipdirler. Ýoldaky obalary weýran edipdirler.

Şkobelew Bamyda esasy güýçlerini goýup, 1880-nji ýylyň iýul aýynyň başlarynda 800 atly, 10 top, 8 raketa stanogyny alyp, Gökdepäni öwrenmek üçin barlag ýörişini geçirýär. Ol Gökdepäniň golaýyndaky Ýegenbatyr galasyny we Ýaňgala obasyny eýeläpdir. Şol ýerden Gökdepe galasy bilen baglanyşykly özlerine gerekli maglumatlary alyp, yzyna – Bama gidipdir. Ruslaryň yza çekilýän ýoluny kesmek üçin Dykma serdarbilen Gulbatyr serdar patyşa goşunlarynyň üstüne hüjüm edipdir. Şol gün Berkeli hanyň baştutanlygynda Mary türkmenlerinden 800-den gowrak atly Gökdepä kömege gelipdir. Olar hem gyzgyny bilen söweşe giripdirler. Ruslar bilen bolan çaknyşykda türkmenlerden 200-e golaý adam heläk bolupdyr. Olaryň arasynda bäherdenli Hudaýar Han, Marydan gelen Berkeli han bar eken.

Ruslar Gökdepe galasyna aýgytly hüjüm etmezden öň, ony pugta öwrenip, galanyň nusgasyny çekipdirler. Galanyň umumy meýdany 100 gektardan gowrak bolupdyr. Diwarynyň düýbüniň galyňlygy 11 metre, depesiniň galyňlygy 6 metre golaý, beýikligi bolsa 10-12 metre golaý bolupdyr.

Galany goraýjylaryň ýaragy juda ýöntem bolup, esasan, sowuk ýaragdan ybarat eken. Olarda bary-ýogy 4-5 müň tüpeň bar eken. Galany goraýjylar kömek bermeklerini haýyş edip, Mary we Hywa türkmenlerine ýüz tutupdyrlar. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy: «Şol uruşda ähli tireleriň wekilleri, şol sanda Daşhowuzdan hem Gökdepä gelip, türkmen topragyny goradylar» diýip belläpdi. Marydan Topaz hanyň baştutanlygynda dekabr aýynyň 11-inde 2 müň atly gelip, 1881-nji ýylyň ýanwar aýyndaky söweşlere gatnaşypdyrlar.

Rus goşunlary ýuwaş-ýuwaşdan öňe süýşüp, tazeden Ýegenbatyr galasynda ymykly ornaşýarlar. 1880-nji ýylyň dekabr aýynyň ortasyna çenli şol ýere 38 rota, ýüz sany atly topar, eskadronlaryň 11-si, 72 top, 11 raketa stanogy, 5 müňe golaý naýzaly, 2 müň gylyçly goşun, müň topçy jemlenipdir. Bu ýere ot açýan ýaraglar üçin köp sanly ok, 150 put däri hem-de köp mukdarda azyk daşalypdyr. Şeýlelikde, Gökdepe galasyna hüjüm etmäge hemme zat taýýar edilipdir. Soňra rus goşunlary aýgytly söweş geçirip, harby taýdan has ähmiýetli bolan Ýaňgala obasyny eýeleýär. General Skobelew gala aýgytly hüjüm etmezinden öň, ony gabamagy ýüregine düwýär. Onuň bar aladasy gala ýygnanan türkmenleri galadan çykarman gyrmak bolupdyr. Türkmenler hem galany goramak üçin berk taýýarlyk görüpdirler. Her bir türkmen tiresiniň ýolbaşçysy we olaryň goramaly ýerleri anyk kesgitlenipdir.

Söweş[üýtget | edit source]

1880-nji ýylyň 23-nji dekabryndan başlap gala her gün top okuna tutulypdyr. Skobelew türkmenler galany taşlap, guma tarap çekilen halatlarynda öňlerini kesmek üçin general Petrusewiçi Gökdepe galasynyň gündogarynda ýerleşýän Jümmi galasynaiberipdir. Ol ýere baran generalyň atlylary bilen Gulbatyr serdaryň atlylarynyň arasynda dekabr aýynyň 23-ünde uly söweş bolupdyr. Söweşde general Petrusewiç ölüpdir. Ruslar söweşiň bolan ýerine “Petrusewiçiň bagy”diýip at beripdirler. Sebäbi galanyň töweregi bag-bakjalyk eken. Bu söweşde iki tarap hem köp adam ýitiripdir.

Patyşa goşunlary her näçe jan etseler-de, olara galany doly gabamak başartmandyr. Sebäbi galanyň günbatary hem-de demirgazyk tarapy tutuşlygyna galany goraýjylaryň ygtyýarynda bolupdyr. Olar şol ýerlerden islän wagtlary girip-çykyp bilipdirler. Umuman, galany goraýjylaryň gaýraky gum bilen arasy üzülmändir. Magtymguly han ýaş bolansoň, galanyň içinde ähli işlere umumy ýolbaşçylyk etmek Dykma serdar bilen Gurbanmyrat işanyň hem-de Orazmämmet hanyň elinde jemlenipdir. Gala ýygnanan ilat şol adamlary goldapdyr, olaryň yzyna düşüpdir.

Türkmenler gylyç, pyçak, hyrly tüpeň, syryklaryň ujuna gyrkylyk, synny berkidilip ýasalan naýza bilen şol döwrüň iň kämil ýaragy bilen ýaraglanan rus goşunlaryna garşy gahrymanlarça söweşipdirler. Türkmenler garpyşma söweşine ökde bolansoň, ruslar olary golaýyna getirmän, köplenç, tüpeň we top okuna tutupdyrlar. Galany goraýjylar elleri sowuk ýaragly gijelerine çozuş edipdirler. Jemi üç gezek 1880-nji ýylyň dekabr aýynyň 28-inde, 30-ynda we 1881-nji ýylyň ýanwar aýynyň 4-ünde gijeki çozuşlar geçirilipdir. Birinji çozuşa 4 müň adam, ikinji çozuşa 6 müň adam, üçünji çozuşa bolsa 12 müň adam gatnaşypdyr. Şunuň ýaly köpçülikleýin çozuşlara diňe uly ýaşly adamlar gatnaşman, 14-15 ýaşly ýetginjekler hem gatnaşypdyrlar. Birinji çozuşda türkmenler ruslaryň Apşeron polkunyň 4-nji batalýonynyň baýdagyny, iki sany dag topuny, köp mukdarda ok-däri, ençeme berdanka tüpeňini olja alypdyrlar. iki gezekki çozuşdan soň, ruslar türkmenleriň gije çozuş tilsimini (taktikasyny) düýpli öwrenip, onuň garşysyna zerur goranyş çärelerini geçiripdir. Uzyn gije söweşe taýýar bolup durupdyrlar. Şonuň üçin türkmenleriň 4-nji ýanwardaky bolan üçünji çozuşy şowsuz tamamlanypdyr. Söweş meýdanynda ýüzlerçe adamyň jesedi galypdyr.

4-nji ýanwardan soň türkmenler gije çozmak tilsiminden el çekipdirler. Ruslar bolsa gala has golaý gelip, galanyň teýine däri goýmak işlerini çaltlandyrypdyrlar.

Galanyň synmagy[üýtget | edit source]

Hüjümiň başlanmagy