Türkmenler

Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
Jump to navigation Jump to search
Türkmenler
Türkmenler, Түркменлер
Jemi ilat sany
c. 6 milliona
Sebitler we ilat sanlary
Flag of Türkmenistan Türkmenistan4,248,000[1]
Flag of Eýran Eýran1,328,585[2]
Flag of Afghanistan Owganystan200,000[3]
Flag of Oʻzbekiston Özbegistan152,000[4]
Flag of Päkistan Päkistan110,000[5]
Flag of Russiýa Russiýa46,885[6]
Flag of Täjikistan Täjigistan15,171[7]
Flag of Ukraine.svg Ukraina7,709[8]
Diller
Türkmen dili
Din
Köp bölegi Sünni

a. ^ Jemi millet sany Çeşmelere göra hasaplandy.
Türkmen gyzy (2017).

Türkmenler — Esâsan Orta Asiada yâşayân türkî kovumlardan bîri.

Makâlâmızıň başında "Türkmen" sözünüň mânîsına durup geçsek êhli bâbatda maksadımıza lâyık bolarmıka diyyên. Bu mağlûmâtı biz Europa yâ-da başğa yerleriň âlımlarından almân, onı biz karaşsız çeşmelerden alsak elbetde kovı bolar. Munı biz Gündoğar Türkistânda (Hêzirki vağtda Chine Halk Republiciniň demirkazık günbatar böleği) yâşâp geçen âlımımız, türkîşınâs Mahmût Kâşğarlînın "Divâni lugât et-turk" (âlımıň Bağdâtda yazıp tamâmlân eseri, dili Karahânlıçadır) eseriniň "Oğuzlar" bâbından alsak onda, Islâm dînine îmân eden Oğuz boylarına Türki-Îmân diylendiğini bileris. Bilşimiz yâlı Islâm dînine îmân etmedik oğuzlarda bârdır, Mısâl üçîn Moldova Republicinde yâşayân Gökoğuzlar (gagauzlar) uyyan dînleri Orthodox Christiançılığıdır, dilleri hem oğuz türkçesine örên yakîndır. Movzûğımıza dolanıp gelsek, Islâmıň Ortâ gelmeği bilen Islâm dînini kabûl edip târîh sahnasına çıkan esğerlerdir. Islâmdan öňki târîhda biz oları diňe oğuzlar yâ-da türkler diyip bilyêris. Arap târîhçılarınıň aytmağına görê bir günde 200 müň âdam musulmân bolupdır. Yene bellêp geçmeli zât arap serkerdeleriniň beren mağlûmâtlarında kovsa sıpdırmayân kaçsa tutdurmayân söveşicilerdiği aydılyâr, hatdâ arap serkerdeleri oları kovalamazlığı esğerlerine maslahat beripdirler, çünki olarıň atıň üstünde vağtı îza seredip atan okları nışâna hâs göni ve dürs değyên eken. Bu söveşiciler gelcekde kurulcak Türkmen dövletlerini ve Islâmı haçlılardan koracak esğerlerdi.

Soltân Alp-Arslanıň Malazgirt (1071-nci yılıň 26 augustı) yeňişinden soň Türkistândâkı ve Horâsândâkı Türkmenler Anadolâ taraf göçleri yola koyup başladılar. Anadolâ göçüp gelen Türkmen tâyfaları öz beğliklerini döredip Selcûklı Soltânlarına tâbîn boldular. Soltân Sancarıň ölümünden soň, Anadoluda Anadolı selcûklı dövleti dovâm etdi. Îzda kâlan Türkmenler bolsa ozal Horezmşâhlarıň ve ol dövletiň Monğol koşunları tarafından yıkılmağı netîcesinde Monğollarıň kolastına düşdüler. yöne îzda kâlan türkmenler Söyün Hanîli tâyfa birleşmesini döredip Daşoğuz ve İçoğuz ulğamı bilen monğollara karşı durdular. Bu tâyfalar esâsan hem hêzirki vağtda Turkmenistânıň, Ovgânıstânıň ve Îrânıň çêklerinde yâşayân Türkmenlerdir. Bu Türkmen tâyfaları oğuzlarıň Salır boyuna değişlidir. Sebêbi Monğol basıp alışları dövründe Salırlar Hêzirki Türkmenistânıň ve Îrânıň çêklerine yayradılar ve şondan soň her topar öz toparınıň serdârınıň âdı bilen âtlandırılıp başlandı. Muňa mısâl edip Hîvâ Hânı Abul Ğazînıň "Ad Şacarayi Terekime" eserinde "Salır boyunda Êrsârı bây âtlı biri dünyêğe geldi" diyip yazyâr. Bilşimiz yâlı Êrsârı bâba Êrsârı türkmenleriniň serdârıdır. Îrâna geçen Salırlar Îrânda öz dövletini kurmağı başaran hem bolsalar ol dövlet monğollar tarafından yıkıldı. Soňra Anadoluda Kâzî Burhâneddîniň kuran dovleti hem Salır boyuna değişlidir. Monğollardan soňra türkmen Diyârında türkmenleriň özüne değişli bir dövlet kurulmadı. Üstesinede Türkmen Diyârı Hîvâ hânlığı, Buhârâ Emîrliği hemde Îrân ârasında bir söveş meydânı hâlına geldi. Bu adâlatsız uruşlar tê Gökdepe söveşine çenlî dovâm etdi. Başından köp sövdâları geçiren türkmen halkı iň soňunda Russ pâdışâlığınıň kolastına düşdi. Ondan soňra Sovietler dövleti, bu halkı otdan alıp suva sokdı... 1991 nci yılda Sovietler dövletiniň yıkılması bilen öz Karaşsız, bâkî Bîtaraf dövletini kurmağı başaran Türkmenler, hêzirki vağtda katı dâr mânâ eye bolan Milletiň âdına eye boldular. Aslında Âzerbâycân ve Türkiye de yâşayân halkda kânıbir doğanlarımız!!!

Çeşmeler[düzet | çeşmäni düzet]

  1. "The World Factbook". Retrieved 18 March 2015. 
  2. "The World Factbook". Retrieved 18 March 2015. 
  3. "Ethnic Millets". Library of Congress Country Studies. 1997. Retrieved 2010-10-08. ^ Jump up to: a b
  4. Alisher Ilhamov (2002). Ethnic Atlas of Uzbekistan. Open Society Institute: Tashkent.
  5. Refugees, United Nations High Commissioner for. "UNHCR - The UN Refugee Agency" (PDF). www.unhcr.org. 
  6. 2002 Russian census
  7. 2002 Tajikistani census (2010)
  8. "About number and composition sanulation of Ukraine by data All-Ukrainian census of the sanulation 2001". Ukraine Census 2001. State Statistics Committee of Ukraine. Retrieved 17 January 2012. 

>