Akyda

Wikipediýa, erkin ensiklopediýa

Akyda (arap. عَقِيدَة‎‎) iman ylmy. Akyda musulmanlaryň ilkinji öwrenmeli dini ylymlaryndandyr. Akyda ylmyny ilkinji bolup Ebu Hanifa kitaba geçirip başlandyr. Mundan ozal diňe söz üsti bilen amala aşyrylandyr.

Akyda mezhebi[düzet | çeşmäni düzet]

Ähli sünniler boýunça akydada kabul edilýän iki mezheb bar:

  1. Maturidi
  2. Aşari

Maturidi mezhebi[düzet | çeşmäni düzet]

Maturidi mezhebine Hanefi mezhebindäkiler girýär.

Aşari mezhebi[düzet | çeşmäni düzet]

Aşari mezhebine Mäliki we Şafygy mezhebindäkiler girýär.

Kurana we hadysa düşündiriş[düzet | çeşmäni düzet]

Kuranyň aýatlarynda we hadyslarda gabat gelýän Allaha ýakyn bolmak, Allahyň eli, gözi, münmek, düşmek we şuňa meňzeş aýatlar we hadyslarda akyda öwrenmediklere, sada adamlara, ýalňyş düşünýänlere okap berilmeýär. Sebäbi (manysy düşündirilmedik) göni terjime Allaha kemçilik berip görkezýär, we ýalňyş düşünýän adam «Hudaýda beden barmyka?!» diýip pikir edip biler, eger Hudaýda beden bar diýip ynananylsa kufrdyr. Allahyň sifatlary kämildir we oňa aň ýetirip bolmaz. Ýagny Allah hiç wagt aňyňdan geçmez. Ýöne Allahy jennetde görmek hakdyr, emma nähilidigi biljek bolmak gadagandyr.

Kurandaky aýatlaryň görnüşleri:[1]

  • Mutäşäbihät (arap. مُتَشَابِهَات‎‎) çylşyrymly aýatlar. Bu aýatlaryň Alladandygyna, ýagny Kuranyň aýatlarydygyna ynanmaly, emma (mujtehid) bolmasa tefsir etmeli däl. Olara mysal:
    • Älif, läl, mim...[2]
    • Allah arşa istawa etdi.[3]
  • Muhkämät (arap. مُحْكَمَات‎‎) açyk (düşnükli) aýatlar. Olara mysal:
    • Allah birdir.[4]
    • Mähramlar bilen nikalaşmak haram
    • Arak (ş.m.leri içmek), doňuz, maslyk, Allah üçin soýulmadyk gurban mal (damagy çalnanda «Bismillä» diýilmedik), ýyrtyjyny iýmek haram.

Eger-de Kurandaky aýatlarda ýa-da sahih hadyslarda göni terjimesi Hudaýa kemçilik berip görkezýän zatlar gelse, ilki bilen ony tanzihda[5] almaly, ýagny bu ýerde göni manyda aýdylmaýandygyna ynanmaly.

Akyda gowşak hadyslar alynmaýar.

«Wagt», «hemme ýerler, howalar, dünýäler we ş.m.lar», ýagny Alladan başga hemme zatlar ýaradylandyr. Allah wagtda we giňişliklerde ýerleşýän däldir. Ol hiç bir ýerde (giňişlige) mätäç däldir. Ondan başga hemme zatlar ýaradylandyr.[6]

Allaha ýakyn bolmak diýilse, aralyga düşünmeli däl, ýalňyş düşünilmez ýaly bu ýerde dost (öwlüýä) diýip terjime edilýär.

Wahhabitleriň hem ýalňyşýan ýeri, olar üçin «älif, läm, mim...» ýaly aýatlardan başga aýatlar düşnüksiz däl, ýagny Allah üçin ulanmaly tanzihi ulanmaýarlar.

Adam Allahyň birligine düşünip biler, emma Allahy aňyndan geçirip bilmez.

Kuran Allahyň kelamydyr, Allahyň kelamy ýaradylanlaryň sözi ýaly däldir. Ýagny, ses, harplar we ş.m. däl, we Allahyň sifaty ýaradylanlaryň sifaty ýaly däldir. Allah Kurany Muhammed pygambere ﷺ arap dilinde iberendir. Biziň elimizdäki (Kuran) kitap, sahypalary, syýalary, dili, ýatda saklaýşymyz, ony okaýşymyz ýaradylanyň sifaty zatlarydyr. Emma Allahyň kelamy Allahyň sifaty bolup — ýaradylmadykdyr.

Iudeýler (ýewreýler)[düzet | çeşmäni düzet]

1135-nji ýylda doglan Maýmonid (Rambam) iudeýleriň öňki ýalňyş akydasyny belli derejede düzedýär. Oňa «13 принципов иудаизма» diýilýär. Häzirki iudeýleriň 90%-i muňa ynanýar, we Hristianlar bilen deňeşdireniňde iudeýleriň akydasy yslam akydasyna ýakyndyr. Ýöne olaryň esasy ýetmezçiligi musulmanlaryň kabul edýän (Isa we Muhammed) pygamberlerini kabul etmeýär. Ýagny olara yslamy kabul etmegi gezek.

Bellik[düzet | çeşmäni düzet]

  1. Kuran: 3/7
  2. Kuran: 2/1. Bular ýaly aýatlar tefsir edilmez (ýagny, gadagan)
  3. Tefsire görä, «Allah ýaradylanlara hökmürowanlyk edip (ýa-da dolandyryp) başlady.»
  4. Kuran: 112
  5. Tanzih - Allahy arassalamak, ýagny Allah hiç bir ýaradylana meňzeş däl, Allah kämildir.
  6. Kuran: 112.

Edebiýatlar[düzet | çeşmäni düzet]

Salgylanmalar[düzet | çeşmäni düzet]