Arizona

Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
Jump to navigation Jump to search
Arizona
Flag of Arizona.svg Faýl:State Seal of Arizona.svg
(Flag) (Coat of Arms)

Arizona ABŞ-nyň günorta-günbatar sebitinde ýerleşýär. Şeýle hem Günbatar we Dag döwletleriniň bir bölegi. 50 ştatyň arasynda iň uly 6-njy we 14-nji ýerde durýar. Paýtagty we iň uly şäheri Finiksdir. Arizona, Dört burç sebitini ahuta, Kolorado we Nýu-Meksiko bilen paýlaşýar; beýleki goňşy ştatlar günbatarda Newada we Kaliforniýa, günortada we günorta-günbatarda Meksikanyň Sonora we Baja Kaliforniýa ştatlarydyr.

Demografiýa[üýtget | edit source]

Döwletiň paýtagty we iň uly şäheri Feniks, Gadsden sebitindäki Tukson ikinji ýerde durýar. Şol şäherlerden başga-da, ştatdaky adamlaryň köpüsi Feniks we Tuksonyň daşyndaky bir töwerekde ýaşaýar. Arizonanyň ilaty 2020-nji ýylda 7,378,494 töweregi boldy. Arizona ABŞ-a kabul edilende, ştaty öz içine alýan territoriýada 200,000-den az ilat ýaşaýardy. 1980-nji ýyla çenli ştatyň ilaty çalt artyp, 2,81 milliona, 2000-nji ýylda bolsa 4,88 milliona ýetip başlady.

Döwletiň ilatynyň aglaba bölegi 77.2% -i akýagyzlardan ybarat. Indeýler ilatyň azyndan 4,4% -ini ýa-da azyndan 300,000 adamy emele getirýär. Ştatdaky köp sanly hindi goraghanasy sebäpli Arizona, Oklahoma we Kaliforniýadan soň ABŞ-da ýerli amerikalylaryň arasynda 3-nji ýerde durýar. Bularyň köpüsi ABŞ-da ikinji orunda durýan amerikan topary bolan Nawazo milletine degişlidir. Beýleki kiçi toparlara Zuni, O'odham, Quechan, Apache we Hopi degişlidir.

Diller nukdaýnazaryndan iňlis dilinde iň köp gürlenýän dil, Arizonadaky ýeke-täk resmi dil we ABŞ-da has uly lingua franca. Şeýle-de bolsa, Arizonada 1853-nji ýyla çenli bir wagtlar Meksikanyň bir bölegi bolany üçin Arizonada ispanlaryň has köp bolmagy mümkin. Iň soňky ilat ýazuwyna görä, ştatyň ilatynyň azyndan 13% -i öýde ispan dilinde gürleýär. Ştatdaky ispan dilinde gürleýänleriň köpüsi iňlis dilini hem bilýärler. Nativeerli amerikalylaryň arasynda gürlenýän dilleriň köplügi Uto-Aztekan, Atabaskan ýa-da umuman-Koçi dili maşgalalaryna degişlidir. Beýle etmeýänlerden, Zuni dili ştatdaky beýleki adamlar bilen baglanyşykly däl we Tewa dili Tanoan maşgalasyna degişlidir.

1700-nji ýylda döredilen San Xavier del Bac missiýasy.

2010-njy ýylda Arizonanyň esasy dini topary hristiançylykdy. Iň azyndan 930,000 döwlet Meksikanyň bir bölegi bolanda ep-esli täsir eden katolik buthanasynyň tarapdarlarydy. 410,000 adam hristian restorist buthanasy bolan Mormon buthanasy bilen tanaldy. Arizonanyň 8,7 million ilatynyň azyndan 27% -i haýsydyr bir dine uýmaýar.

Arizonadaky Zuni milletinden bir gyz.

Taryh[üýtget | edit source]

Isewropalylar tarapyndan ýazylan Arizonanyň taryhy 1539-njy ýylda Markos de Niza tarapyndan ilkinji resminamalaşdyrylan gözleg bilen başlandy, indiki ýyl Fransisko Vaskes de Coronado sebite girende irki işler hasam giňeldi. Arizona 1822-nji ýyldan Meksikanyň Sonora ştatynyň bir bölegi bolupdy, emma ilaty azdy. ABŞ-nyň raýat urşy döwründe şol wagt Arizona sebiti Amerikanyň Konfederasiýa döwletleri tarapyndan eýelendi. Bu bölünişikler Arizonanyň Konfederasiýa territoriýasynyň (CSA) gözegçiligini ele aljakdygyna umyt edýärdiler, ýöne 1862-nji ýylyň mart aýynda Kaliforniýadan Bileleşigiň goşunlary Arizonanyň Konfederasiýa territoriýasyny basyp alyp, Nýu-Meksiko sebitine gaýtaryp berdiler. 1862-nji ýylyň 15-nji aprelinde bolup geçen Pikaço geçelgesi Gra Civildanlyk urşy we Arizonada üç tarapyň - Apaçlar, Konfederasiýalar we Bileleşigiň güýçleriniň arasynda bolup geçen söweşleriň biri boldy. Netijede 1863-nji ýylda Arizona sebitiniň döredilmegine sebäp boldy.

Iň azyndan 1000 ýyl ozal Sinagua medeniýeti tarapyndan gurlan Montezuma galasy.

Gra Wardanlyk urşundan soň ABŞ-nyň ýaragly güýçleri Arizona sebitinde ýerli ilaty çözmek maksady bilen birnäçe berkitme gurdy. Bu galalaryň ilkinjisi “Fort Defiance” 1851-nji ýylda adaty Nawazo watany bolan “Dinetada” harby güýç döretmek üçin guruldy. Gala raýat urşunda taşlandy, ýöne 1863-nji ýylda ABŞ güýçleri tarapyndan gaýtadan basyp alyndy. Güýçlere galadaky adamlary öldürmek we ähli ekinleri we ýaşaýyş jaýlaryny ýok etmek tabşyryldy. Bu, ABŞ-nyň Nawazo garşy etnik arassalanmaga synanyşmagyna sebäp bolýar, adamlar Boske Redondaky rezervasiýa üçin azyndan 53 gezek gezelenje gitmäge mejbur boldular.

1912-nji ýylda Arizona ABŞ Senatyna gözegçilik etmek üçin respublikan meýilnamasynda Nýu-Meksikonyň bir bölegi hökmünde Bileleşige girdi. Bu meýilnama Nýu-Meksikoda köpler tarapyndan kabul edilse-de, Arizonlylaryň köpüsi tarapyndan ret edildi. Arizonadaky öňegidişlikler inisiatiwanyň, referendumyň, yzyna çagyrmagyň, senatorlaryň göni saýlanmagynyň, aýallaryň saýlaw hukugynyň we beýleki reformalaryň döwlet konstitusiýasyna girizilmegini goldady. Bu teklipleriň köpüsi Kongres tarapyndan ret edilen konstitusiýa girizildi.Mesele bilen baglanyşykly düzgünler aýrylansoň, täze konstitusiýa teklip edildi. Soňra Kongres döwletliligi tassyklamak üçin ses berdi we Prezident Taft 1912-nji ýylyň 14-nji fewralynda döwletçilik kanunyna gol çekdi.

1929-39-njy ýyllardaky Uly Depressiýa Arizonany agyr urdy. Ilki bilen ýerli, döwlet we hususy kömek kömegi haýyr-sahawata gönükdirildi, esasanam jemgyýetçilik sandyklary we guramaçylykly haýyr-sahawat maksatnamalary. Federal pul 1930-njy ýylda Federal gyssagly kömek komiteti bilen gelip başlady. Dürli guramalar işsizlere, inçekeselli näsaglara, geçişe we bikanun immigrantlara kömek berdi. Bu pul 1931-nji ýa-da 1932-nji ýyla çenli gutardy we 1933-nji ýylda “Täze şertnama” kömek işleri giň gerim alýança şertler erbetdi.

Gurluşyk maksatnamalary, esasanam Prezident Herbert Hower tarapyndan başlanan Hower bendi (aslynda Boulder bendi diýilýär) möhümdi. Newada bilen serhetdäki Kolorado derýasynyň Gara kanýonyndaky beton agyrlyk güýji bentidir. Ol 1931-nji we 1936-njy ýyllar aralygynda Federal meliorasiýa býurosy tarapyndan guruldy. 1922-nji ýyldaky Kolorado derýa kompakt tarapyndan kesgitlenen suwdan peýdalanmak tertibi işledi, bu Arizona derýasynyň suwunyň 19% -ini, 25% -ini Newada we galan bölegini Kaliforniýa berdi.

Ikinji jahan urşy döwründe ABŞ-nyň hökümeti Arizonada howa güýçleriniň bazalarynyň gurluşygyny ileri tutdy, sebäbi uçmak üçin döwletiň amatly şertleri, işlenmedik ýerleriň köp bolmagy we salgyt derejesi birneme pesdi. Uruşdan soňam ABŞ-nyň köp sanly harby enjamlary ulanylýar.

Geografiýa we Howa[üýtget | edit source]

Antelope kanýonynyň aşaky bölümi.

Arizona, 113,998 inedördül kilometre çenli ýurtda 6-njy uly ştatdyr. Döwletdäki ýerleriň azyndan 15% hususy eýeçilige degişlidir. Galan ýerleriň köpüsi goraghanalardan, ynam gaznalaryndan we milli seýilgählerden durýar. Döwletiň köp bölegi çöl, we onuň köp bölegi gowak we basseýn geografiki sebtine degişlidir. Döwletde köp kanýonlar we arçalar we monolitler ýaly beýleki tebigy gaýalar bar. Olardan Uly Kanýon, iň meşhur we tutuş ýurtda iň köp zyýarat edilýän milli ýadygärliklerden biridir. Dünýäde iň gowy goralýan kraterleriň biridigini öňe sürýän Barringer Crater ýaly sebitde birnäçe meteorit täsir kraterleri bar.

Adatça bu sebit ýer titremeleriniň pes derejesinde. Şeýle-de bolsa, ştatyň günorta-günbatar ýarysy Kaliforniýa ýakynlygy sebäpli orta derejeli töwekgelçilikde. Demirgazyk Arizona, bu ýerdäki ýerlerde ýüze çykýan köp ownuk kemçilikler sebäpli orta derejeli töwekgelçilikde. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Duglas şäherinde 1887-nji ýylda bolup geçen Sonora ýer titremesini goşmak bilen ştatda birnäçe ýer titremesi bolup geçdi, Meksikanyň Sonora welaýatynda merkezi bolandygyna garamazdan.

Katedral gaýasy, tebigy çäge daşy.

Uly meýdany we beýiklikdäki üýtgeşiklikler sebäpli döwlet dürli lokallaşdyrylan howa şertlerine eýe. Aşaky belentliklerde howa esasan çöl bolup, ýumşak gyşlar we aşa yssy tomus bolýar. Adatça, giç güýzden başlap ýazyň başyna çenli howa ýumşak, ortaça azyndan 60 ° F (16 ° C). Noýabr-fewral aýlary iň sowuk aýlar, adatça 40-dan 75 ° F-a çenli (4-den 24 ° C), wagtal-wagtal aýaz bolýar.