Taryhy tapyndyly Jeýtun
Taryhy tapyndyly Jeýtun Türkmen topragy dünýade iň gadymy ekarançylyk medeniýetiniň dörän we ösen ýerleriniň biri hasaplanylýar. Munuň özi Türkmenistanyň taryh babatynda has gadymy köklere daýanandygyny görkezýär. Taryhçy alymlaryň gelen ylmy netijelerine görä, Jeýtunda ýaşan gadymy ata-babalarymyz hem yuwaş-yuwaşdan ekerançylyk medeniýetini özgeşdiripdirler. Türkmenistanyň günorta etraplarynda neolit zamanynyň medeniýeti “Jeýtun medeniýeti” diýen at bilen taryha girdi. Ol diňe Orta Aziýada däl, eýsem bütin gadymy gündogarda ilkinji ekerançylyk medeniýetiniň ojaklarynyň biri hasaplanylýar. Jeýtun şol zamanyň ýadygärligi bolan Jeýtun obasynyň ady bilen baglanyşyklydyr. Arheologlar şu ýerdäki gadymy kakyň ady bolan “Jeýtun” sözüni depäniň ady hökmünde kabul edipdirler. Ol Aşgabadyň 30 km demirgazygynda, häzirki Aşgabat-Daşoguz ýolunyň ugrunda ýerleşipdir. Jeýtun medeniýeti, takmynan, Baharly etrabyndan başlap, Mäne-Çäçä çenli Köpetdagyň etegini hem-de Demirgazyk Eýranyň çäklerini öz içine alypdyr. Bu ýadygärlik arheolog W.M.Masson tarapyndan uzak ýyllaryň dowamynda öwrenildi. Jeýtunyň diňe bir Türkmenistanda däl-de, eýsem ozalky SSSR-iň çäginde hem iň gadymy ekerançylyk obasydygy belli edildi. Köpetdagyň eteginde ýerleşen Jeýtun medeniýetine degişli Çagyllydepeden, Çopandepeden, Pessejikdepeden tapylan keramiki gap-gaçlar elde ýasalypdyr. Olar dürli görnüşde ýasalyp, ýönekeýje nagyşlar bilen bezelipdir. Jeýtunlylaryň öz guran jaýlarynyň diwarlaryna çekilen haýwan şekilleri tebigy reňkler bilen bezelipdir. Olar geçiniň, goýnuň we öküziň, ylaýta-da, dag keýikleriniň(geçileriniň) ösümlikleriň arasynda otlap ýören ýa-da dag arçasynyň kölegesinde dynç alýan şekilleriniň ilkinji nusgalaryny döredipdirler.
Jeýtun obasy inedördül görnüşli bir otagly jaýlardan ybarat bolupdyr. Her jaýda 5-6 adam ýaşapdyr. Jaýlaryň diwarlary kerpije kän meňzemeýän, uzynlygy 60-70 santimetr böleklerden ybarat süýnmek görnüşli laýdan biri-biriniň üstünden örülipdir. Jaýlaryň käbiriniň ýanynda hojalyk üçin goşmaça jaýlar gurlup, käbiriniň daşyna palçykdan haýat aýlanypdyr. Howlynyň içinde däne saklamak üçin çukurlar gazylypdyr. Jeýtunlylaryň ekerançylyk bilen meşgul bolandyklaryna suwaga garylan samanyň arasyndaky arpa, bugdaý däneleri hem-de ulanylan iş gurallary şaýatlyk edýär. Jeýtundan tapylan tapyndylaryň arasynda pyçaklar, oraklar, gyrgyçlar hem-de agaç ýa-da süňk sapyň ujuna berkidilýän dürli görnüşli ýukajyk daş bölekleri agdyklyk edýär. Olardan başga-da däne owradylýan daşlar, sapana salnyp atylýan göjekler, süňkden ýasalan temenler, balykgulaklardan edilen monjuklar, dokmaçylykda ulanylýan ikbaşlar tapylypdyr.
Türkmenistanyň günorta sebitinde küýzegärçiligiň döremegine itergi beren sebäpler we şertler biziň eramyzdan öňki VII-VI müňýyllyklarda ýüze çykypdyr. Ýokarda getirilen mysallar sungat derejesine ýeten küýzegärçilik senediniň öz gözbaşyny Jeýtun medeniýetininden alyp gaýdýandygyny görkezýär. Jeýtunyň ilkinji küýze önümleri tekiz düýpli bolup, lenta usulynda ýasalypdyr. Küýze ýasalýan palçyga owradylan saman garylypdyr. Küýze önümleriniň köpüsi gyzyl reňkli nagyşlar bilen bezelipdir. Nagyşlar ýönekeýje bolup, dikligine ýa-da ýapgyt çekilen we egrem-bugram çyzyklardan ybarat bolupdyr. Alymlaryň pikirine görä, Jeýtunda jemi 150-160 töweregi adam ýaşapdyr diýip, çaklanylýar. Gadymy ilat ekerançylyk, maldarçylyk bilen meşgul bolupdyr. Ýöne hojalykda ekerançylyk esasy orny tutupdyr. Görnükli alym B.M.Massonyň pikirine görä, obadaky ilatyň däne hasylyna bolan islegini kanagatlandyrmak üçin 20 gektardan az bolmadyk ekin meýdany gerek bolupdyr. Biziň eramyzdan öňki VI müňýyllyga degişli Jeýtundan tapylan aýal şekili toýundan ýasalypdyr. Şeýle hem bu ýerden tapylan altmyşa ýakyn şekilleriň diňe altysy adam şekilli, galanlary bolsa haýwan şekilleridir. Bu tapyndylar neolit ýa-da başgaça aýdanyňda täze daş asyry döwrüniň adamlarynyň estetiki islegleriniň ösüp başlandygyny aňladýar. Jeýtun medeniýetine degişli gazylyp alnan tapyndylardan mälim bolşy ýaly, daşa, süňke çyzgy, şekil, haşam nagyş çekmegiň ilkinji nusgalarynyň bolandygyny alymlar tassyklaýarlar. Şeýle-de, şol döwürde külalçylygyň, hojalyga zerur bolan küýze önümleriniň, galla saklanýan gap-gaçlaryň ýasalmagy, jaýlaryň saman suwaglar bilen suwalmagy, eýýäm Jeýtun medeniýetiniň durmuş ýörelgeleri bolan ekerançylyk, awçylyk, maldarçylyk bilen bir hatarda binagärçiligiň hem düýbüniň tutulyp başlanylandygyna şaýatlyk edýär. Jeýtun medeniýetine degişli Pessejikdepede örän galyň we berk daşky diwarly, meýdany has uly, adaty bolmadyk bir jaýyň üsti açylýar. Jaýyň meýdany örän uly bolup, oňa obanyň ilaty ýerleşip biljek. Bu bolsa, jaýyň jemgyýetçilik, ýagny köpçülik üçin niýetlenendigine güwä geçýär. Jaýyň doiwarlarynyň ak suwagynyň ýüzüne gyzyl we gara reňkler bilen çekilen toýnakly we ýyrtyjy haýwanlaryň, agaçlaryň, üçburçluklaryň we adamlaryň şekilleri adamzat taryhynda iň gadymy suratlaryň hataryna girýär. Gadymy medeniýetleriň medeni ojaklaryň üstüniň açylyp alymlar tarapyndan ylmy esasda öwrenilmegi, gadymy senetlerimizi sungat derejesine ýetiren ata-babalarymyzyň ussatlygyna we öz döwrüne mahsus giň dünýägaraýyşlaryna göz ýetirmäge ýärdam edýär.
Gutlyýewa Gözel, Halkara gatnaşyklary we dünýä syýasaty Halkara Ynsanperwer we Ösüş Uniwersiteti.
Jeýtün medeniýeti barada diňe biziň mekdep kitaplarymyzda däl, eýsem Kembrij (Cambridge), Oksford (Oxford) ýaly uniwersitetleriň taryh kitaplarynda nämeler ýazylandygy, haýsy alymlaryň bular barada ylmy iş ýazandygy barada iň giňişleýin maglumaty paýlaşýaryn. Gerek ýerini belläp al, galanyny bolsa dünýägaraýşyňy giňeltmek üçin oka. 1. Jeýtün Medeniýetini Açan we Öwrenen Esasy Taryhçylar / Arheologlar Biziň kitaplarymyzda köplenç diňe W.M. Masson agzalýar, emma ylmy torlarda we giňişleýin taryhda bu işe goşant goşan tutuş bir alym goşuny bar: Aleksandr Maruşçenko (A. Maruşçenko): Bu alym hakyky "başlangyç" nokatdyr. Ol Jeýtün depesini ilkinji gezek 1937-nji ýylda açýar. Ol Anau medeniýetinden hem öňki bir döwrüň bardygyny ilkinji bolup çaklan alym. Boris Kuftin (B.A. Kuftin): 1952-nji ýylda Jeýtünde ilkinji ylmy gazuw-agtaryş işlerini başlan rus arheology. Wadim Masson (W.M. Masson): 1955-1958-nji ýyllar aralygynda esasy gazuw işlerini alyp baran we ylmy dünýä "Jeýtün medeniýeti" (Jeitun Culture) diýen ady girizen taryhçy. Öwezgeldi Berdiýew (O.K. Berdiýew): Bu türkmen arheology ylmy torlarda iň köp salgylanylanlaryň biridir. Ol 1960-70-nji ýyllarda Türkmenistanyň günortasyndaky neolit we eneolit döwürlerini jikme-jik öwrenip, Jeýtüni "Irki, Orta we Giçki" döwürlere bölen alym. Dewid R. Harris (David R. Harris): Garaşsyzlyk ýyllarymyzda (1989–1994), London uniwersitetinden gelen iňlis arheology. Ol türkmen we rus alymlary bilen bilelikde Jeýtünde iň täze tehnologiýalar (radiouglerod barlaglary) bilen barlag geçirdi we Jeýtün barada Günbatar dünýäsinde uly kitap ýazdy. 2. Dünýä Taryh Kitaplarynda we Internet Torlarynda Näme Diýilýär? Daşary ýurt akademiki makalalarda (mysal üçin, Antiquity žurnalynda ýa-da Origins of Agriculture in Western Central Asia kitabynda) Jeýtün barada şu möhüm ylmy netijeler bellenilýär: "Neolit Rewolýusiýasynyň" Gündogar Çägi: Meşhur iňlis taryhçysy W. Gordon Çaild (V. Gordon Childe) "Neolit rewolýusiýasy" diýen düşünjäni (adamlaryň awçylykdan ekerançylyga geçmegini) orta atanda, Jeýtün munuň Orta Aziýadaky iň aýdyň we iň irki nusgasy hökmünde ykrar edildi. Täze Sene (Radiouglerod barlaglary): Biziň mekdep kitaplarymyzda köplenç "B.e. öňki VI-V müňýyllyklar" diýlip umumy aýdylýar. Emma iňlis arheology D. Harris tohumlaryň we kömürleriň galyndylaryny laboratoriýada barlap, Jeýtün medeniýetiniň takyk wagtyny B.e. öňki 6200 – 4800-nji ýyllar aralygy diýip tassyklady. Genetika we Tohumlar: Daşary ýurtly paleobotanikler (gadymy ösümlikleri öwrenýänler, mysal üçin M. Çarlz) Jeýtünden tapylan bugdaý we arpa däneleriniň genetikasyny barladylar. Netijede, jeýtünlileriň eken galla görnüşleriniň Ýakyn Gündogardaky (Mesopotamiýadaky) galla garyndaşdygyny, ýöne ýerli şertlere uýgunlaşdyrylandygyny tapdylar. "Gaty Serhet" (Hard Frontier) Teoriýasy: Daşary ýurt taryhçylary Jeýtün medeniýetini demirgazykda ýaşan Kelteminar medeniýeti (Kelteminarçylar göçme awçy we balykçy bolupdyrlar) bilen deňeşdirýärler. Jeýtünliler oturymly ekerançylygyň iň demirgazyk çägini, ýagny ylymda aýdylyşy ýaly çöl bilen medeniýetiň arasyndaky "gaty serhedi" döredipdirler. 3. Arheologik Tapyndylar Barada "Global" Maglumatlar Meňzeşlikler (Teppe Zagheh we Mehrgarh): Halkara arheologlar Jeýtünden tapylan palçykdan ýasalan aýal we haýwan heýkeljikleri (figuralary) barada gyzykly netijä geldiler. Bu heýkeljikler häzirki Eýrandaky Teppe Zagheh we Pakistandaky meşhur Mehrgarh medeniýetlerinde tapylan heýkeljiklere gaty meňzeýär. Bu bolsa şol wagtky adamlaryň arasynda medeni alyş-çalşygyň ýa-da umumy dini ynançlaryň bolandygyny subut edýär. Gurluşyk Tehnikasy: Daşary ýurt kitaplary Jeýtün öýleriniň salnyşyna aýratyn üns berýärler. Olaryň kerpiçleri 70 sm uzynlygynda, 20 sm galyňlygynda, silindr (süýri) görnüşinde bolupdyr we has berk bolmagy üçin palçyga sypal (saman) garylypdyr.