Kitap

Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
Şuňa git: nawigasiýa, gözle
  ==Kitap – kalba nur çaýýar==

Kitap – ummasyz hazyna bolup, akyl-paýhasy ähli gymmatlyklary özünde jemleýän aýdyň görkezýän ruhy şamçyragdyr. Türkmen halky ylym-bilime, kitaba uly sarpa goýýan halkdyr. Kitaby özleriniň iň ýakyn hemrasy we syrdaşy hasaplaýan gadymy ata-babalarymyz heňňamyň dürli döwürlerinde ýaşasalar-da, kitaba bolan gymmatyny has-da artdyrypdyrlar. Kitap adamzadyň geçmiş taryhyny beýan edýän alymlardyr, ýazyjylarymyzyň ýazan taryhy wakalaryny aýdyň görkezýän gymmatly hazynadyr. Şeýle taryhy wakalary aýdyň beýan edýän ajaýyp eserleriň biri hem Hormatly Prezidentimiziň “Parahatçylyk sazy – dostluk, doganlyk sazy” atly kitaby bütin türkmen halkymyza gymmatly serpaý boldy. Bu kitapda halk paýhasynyň parahat ýaşaýyş bilen baglylykdaky ähmiýeti giňden beýan edilýär. XIX asyryň aýaklarynda XX asyryň başlarynda ýaşap geçen meşhur türkmen sazandasy Şükür bagşy hakynda döredilen sungat eserleri esasynda halkymyzyň asyrlar boýy ygrarly bolan ýol-ýörelgeleriniň döwrebap meseleleri çözmekdäki orny açylyp görkezilýär. Hormatly Prezidentimiziň nygtaýşy ýaly:”Ile döwlet geler bolsa bagşy bilen ozan geler diýilmegi ýönelige däl. Türkmen dessanlarynyň haýsy birini alsaň-da, onuň baş gahrymanlarynyň elinde hemişe dutary bar. Olar özleriniň her bir sözüni dutaryny eline alyp, nama aýtmakdan başlaýarlar. Munuň özi halkymyzyň örän gadymy döwürlerden bäri aýdym-saza uly sarpa goýýandygyndan nyşandyr. Güýç bilen bitirip bolmajak işleri aýdym-sazyň gudraty bilen bitirip bolýandygyny biz Şükür bagşy bilen baglanyşykly taryhy hakykatdan hem bilýäris”. Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylynda halkymyzyň beýik we şöhratly ogullaryny sarpalamagyň, milli gymmatlyklary arzylamagyň belent nusgasyny görkezýän Gahryman Arkadagymyzyň täze ajaýyp eseri biz ýaşlarda uly täsir galdyrýar. Merdana ata-babalarymyz nähili agyr zamanada ýaşasalar-da, çözülmesi kyn meseleleri parahatsöýüjilikli ýol bilen çözmäge çalşandygyny aýdyň görkezýän ajaýyp eseridir. Biz şu eseriň täsiri bilen Şükür bagşy hakynda käbir maglumatlarynyň üstünde durjak bolýaryn: Şöhratly ady saz sungatymyzyň gudratly rowaýatyna öwrülip giden meşhur Şükür bagşy 1831-nji ýylda dünýä inýär. Ýaşlygyndan hemra bolan saz sungaty ony ulus-ilimize tanadýar. Ahal welaýatynyň Duşak obasy Şükür bagşynyň önüp-ösen ýerem bolsa, ol külli türkmeniň küren-küren obalarynyň hemmesini özüniň watany saýyp gezipdir. Gökdepäniň, Bäherdeniň, Wekilbazar etraplary, Marynyň meşhur Ýolbarsly çaýhanasy Şükür bagşynyň mesgenine öwrülipdir. Onuň iň gowy aragatnaşyk eden ýerleriniň biri bolsa Sarags etraby bolupdyr. Saragsyň ady belli Aly bagşysyny özüniň saz tälimini alan halypasy saýypdyr. Şükür bagşy gezende adam bolupdyr. Ol Garrygala, Gyzyletrek, Daşoguz, Hywa sebitlerine çenli aýlanar eken. 1871-nji ýylda Şükür bagşynyň başyndan şeýle bir waka geçýär. Onuň agasy Eýran Hanynyň zyndanyna düşýär. Bigünä bendini Hanyň garaňky zyndanyndan boşadyp alyp gaýytmaklyk Şükür bagşynyň borjy bolup durýar. Eýran Hanynyň ýanyna obasynyň özi ýaly ýaş ýigitlerini öňüne salyp alyp barman, Şüküriň ýeke özi gidýär. Onda-da ok-ýaýdyr gylyç-galkan, ýarag dakynyp barman, ömür boýy özüne hemra bolan dutaryny egninden asyp, şony ýarag edinip gidýär. Özüniň şol sygynyp bile giden gara dutarynyň gudraty, güýji bilen zyndanda ýatan agasyny boşadyp, obasyna alyp gelýär. Türkmeniň sazy garaňky zyndanyň demir gapysyny açyp, onuň içinde goly bagly, aýagy gandally benduwan bolup ýatan biçäräni halas edip, ýagty jahana, azatlyga çykarýar. Perzendi zyndanda ýatan küren obanyň çekip oturan gamyny sabadýar. Gussadan gutarýar. Heý, şondan ulam gudrat bolup bilermi! Eýsem, asyrlary arka atan türkmen sazynyň gudratyny sallarlap görsediň! Sazyň gudratyny herneneň güýçlerden rüstemdir. Şonuň üçinem ol sungat beýik-beýik daglara deňelýär. Türkmen sazy ýedi gat asmanyň beýikligine deňelýär. Dünýäde uly gudrat hasaplanýar. Eýran hany Mämmetýar hanyň gaşynda saz söweşi gidýär. Ol söweş ýaragly çaknyşyklardan zyýat bolýar. Söweşde garşydaşyndan – Gulam bagşydan üstün çykan Şükür bagşy bäsleşikde (“Perwana”,”Goňurbaş mukamy”,”Meşrep”,”Şirin-şeker”,”Şadilli”) ýaly ajaýyp sazlaryny çalan bagşynyň ady älem-jahana dolýar. Köpler onuň saz sungatynda görkezen ussatlyk göreldesini nusga edinýär. Meşhur edebiýatçylar, saz sungatyny öwrenijiler Şükür bagşynyň gözleginde gezýärler. Türkmen sazyny öwreniji rus alymy Wiktor Aleksandrowiç Uspenskiý 1926-njy ýylda Şükür bagşy bilen ýörite duşuşýar we söhbetdeş bolýar. Şonda 94 ýaşly Şükür bagşynyň sazyny diňleýär. Çalan sazlarynyň birnäçesini ýazyp alýar. Meşhur sazandany surata düşürýär. Şükür bagşynyň sungaty öz gerimini barha giňeldýär. Ol Gurbandurdy Mahy ýaly ezber sazandalara özüniň ak patasyny berýär. Ürç edinip çalynyp gelinýän “Söýli halan”,”Gelin ýörişi”,”Salmadan bökdüren”,”Ybraýym Şadilli”,”Şordan tapyldy” ýaly sazlaryň döreýşi Şükür bagşynyň saz sungaty bilen utgaşdyrylýar. Şükür bagşy 1931-nji ýylyň bahrynda aradan çykýar. Watançylyk bilen utgaşyp gidýän ynsanperwerlik powestiň ýazylan ýylyna pikir bersek, has göze doly görünýär. Nurmyrat Saryhanow “Şükür bagşy” powestini 1942-nji ýylda urşa gitmeziniň öň ýanynda ýazyp gutarypdyr. Ýazyjynyň “Şükür bagşy” powesti ýaşlarda watançylyk, ynsanperwerlik, aýdym-saz sungata hormat goýmak ýaly duýgulary terbiýeläp bilýänligi üçin gymmatlydyr. Ýagşy adamlar hemişe hemmäniň nazarynda bolýar. Şükür bagşynyň saz bilen gazanan şöhraty türkmen edebiýatymyzda-da öz beýanyny tapýar. Meşhur Şükür bagşynyň şöhratly ady türkmen sazymyzyň taryhyny asyrlap bezär. Aýdym-saz diňlemek, oňa hormat goýmak türkmen halkynyň gadymdan bäri dowam edip gelýän däbi, dessury. Ol ýörelge asyrlary arka atyp, häli-häzirem dowam edip gelýär. Gowy zadyň ömri hemişe uzak bolýar. Ol her hili ýagdaýlarda-da özüni gorap, halk bilen bile ýaşap ýör. Aýdym sazam şol gowularyň biri. Dünýäniň zynaty görki. Dünýäniň iň gowy nyşanlarynyň biri. Ol şatlygyň, şagalaňyň ýarany. Ruhy dünýämiziň bezegi. Türkmeniň geçmişi, şu güni, ertirki gelejegi aýdym-saz bilen tutuşlygyna ulaşyp gidýär. Asyrlarboýy dowam edip gelýän türkmen sazymyzy Mirasa sarpa goýmak, Watany özgertmek ýylymyzda halypa bagşy-sazandalarymyzyň kämilleşdirip, gelejekki nesillere ýetirmekde uly işleri alyp barýarlar. Milli mirasa sarpa goýmagyň, Watany özgertmegiň ajaýyp nusgasyny görkezýän Hormatly Prezidentimiziň jany sag, ömri uzak, il-ýurt bähbitli tutýan tutumly işleri hemişe rowaç alsyn!

Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş Uniwersitetiniň Halkara ykdysadyyeti hünäriniň 2 nji yyl talyby Daňatarowa Ogulnur.