Guş

Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
Jump to navigation Jump to search

Guşlar – Tüýleri, dişsiz monjuklary, goýýan gaty gabykly ýumurtgalary arkaly köpelýän, metabolik tizligi, dört kameraly ýürek we ýeňil, ýöne güýçli skelet gurluşy bolan Aves synpyny emele getirýän ýyly ganly oňurgaly haýwanlar topary. Bütin dünýäde giňden ýaşaýan guşlaryň ululygy ary guşunda 5 sm. düýeguşda 2,75 metre çenli. arasynda üýtgeýär.

Bird Diversity 2011.png

On müňe golaý janly guş görnüşi bar we olaryň ýarysyndan gowragy aýdym guşlarydyr. Guşlaryň görnüşlerine görä tapawutlanýan ganatlary bar we ganatsyzdygy belli bolan ýeke-täk topar ýok bolup gidýän moa we pil guşudyr. Öň aýaklarynyň ganata öwrülmegi guşlara uçmak ukybyny berdi, ýöne soňra ewolýusiýanyň dowam etmegi bilen adalarda endemik bolan pingwinler, düýeguşlar we käbir görnüşler uçmak ukybyny ýitirdi. Guşlaryň iýmit siňdiriş we dem alyş ulgamlary hem uçmak ukybyna uýgunlaşdy. Deňiz guşlary we käbir suw guşlary ýaly guşlar hasam ösüp, ýüzmek ukybyna eýe boldular. Guşlar ýelekli termod dinozawrlary bolup, ýeke-täk dinozawr toparyny emele getirýärler. Şeýle hem, iň ýakyn diri garyndaşlary krokodillerdir. Olar 160 million ýyl ozal Hytaýda ilkinji gezek peýda bolan “Arheopteryx” -i öz içine alýan başlangyç uçgunlaryň nesilleri. DNK subutnamalaryna görä, häzirki guşlar (Neornithes) Orta we Giçki Orta asyr döwründe ösüpdir we 66 million ýyl mundan ozal uçmaýan dinozawrlaryň we terusoryň hemmesini öldüren Kretos-Üçünji ýokaşma döwründe has köp çak edilipdir. Käbir guşlar, esasanam korwidler we towuklar iň akylly haýwanlaryň arasynda; Dürli guş görnüşleri gural ýasasa we ulansa-da, käbir guşlar gurallary iň gowy ulanmagy bilen bäsleşip bilerler. Sosial görnüşleriň köpüsi bilimleri nesilden-nesle geçirýär we bu medeniýetiň bir görnüşi hasaplanýar. Guşlar biri-biri bilen wizual usulda ýa-da aýdym aýdyp, çagalaryny bilelikde ösdürip ýetişdirmek, bilelikde aw etmek, sürü ýaly hereket etmek we ýyrtyjylardan goramak ýaly häsiýetleri görkezýän sosial haýwanlardyr. Guş görnüşleriniň aglaba köplügi, tohumçylyk möwsüminde jynsy gatnaşykda däl bolsa, käwagt birnäçe ýyllap sosial taýdan bir monogam bolup durýar, ýöne ömrüniň dowamynda bir monogam bolan görnüşler seýrekdir. Beýleki görnüşleriň köpeliş ulgamlary köplenç köp aýally, ýagny ýeke erkek köp aýal we seýrek poliandrik, ýagny ýeke aýal köp erkek. Guşlar jyns taýdan köpelmek arkaly tohumlandyrylan ýumurtga goýup köpelýärler. Adatça ene-atasy höwürtgesine goýlan ýumurtgalary inkubasiýa edýär. Guşlaryň köpüsi towukdan soň belli bir wagtlap çagalaryna ideg etmegini dowam etdirýärler. Guş görnüşleriniň köpüsi adamlar üçin iýmit ýa-da önümçilik pudagynda çig mal ulanmak üçin ykdysady taýdan möhümdir. Esterli ýa-da ýabany guşlar ýumurtganyň, etiň we ýelekiň möhüm çeşmesidir. Aýdym guşlary, towuklar we beýleki guş görnüşleriniň öý haýwanlary hökmünde ulanylmagy adaty zat. Guano (guş damjalary) dökün hökmünde ulanmak üçin ýygnalýar. Guşlar asyrlar boýy adamzat medeniýetine gatnaşypdyrlar. 17-nji asyrdan bäri 120-den 130-a çenli guş görnüşi adam hereketleri sebäpli ýok bolup gitdi we öňki asyrlarda ýitip giden guş görnüşleriniň sany ýüzlerçe geçdi. Adamzat sebäpli 1200 töweregi guş görnüşi ýok bolmak howpy astyndadyr, emma olary goramak üçin hem tagalla edilýär. Guşlara syn etmek ekoturizm pudagynda möhüm orny eýeleýär.