Hindistan

Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
Şuňa git: nawigasiýa, gözle
India in its region (undisputed).svg
Deli şäherinde Kutb-Minar
Bombay Borsası
Hindiguşy diýlip bilinýän Hindistanyň milli guşy
Günorta Hindistan deňiz kenary
Demirgazyk Hindistandaky daglar
Hindistan parlamenti

Hindistan Respublikasy (hind. भारत गणराज्य, Bhārat Gaṇarājya?, iňl. Republic of India) — Günorta Aziýada döwlet. Hindistan tutýan meýdany boýunça dünýäde ýedinji, ilat sany boýunça bolsa, ikinji orunda durýar. Ol günbatarda Päkistan, demirgazyk-gündogarda Hytaý, Nepal we Butan, gündogarda Bangladeş we Mýanma bilen araçäkleşýär. Mundan hem başga, Hindistanyň günorta-günbatarda Maldiw adalary, günortada Şri-Lanka we günorta-gündogarda Indoneziýa bilen deňiz araçägi bär.

UMUMY MAGLUMAT[üýtget]

Meý­da­ny: 3287,6 müň km2

Ila­ty: 1.1 mil­liard­dan gow­rak adam.

Paý­tag­ty: Täze Deli şä­he­ri (ila­ty 7,2 mil­li­on­dan gow­rak).

Döw­let di­li: hindi dili, ikin­ji döw­let di­li iňlis dili ha­sap­lan­ýar.

Di­ni: induizm (83%) we ys­lam

Esa­sy şä­her­le­ri: Kalkutta, Mumbaý, Madras, Haýdarabat we baş­ga­lar.

Döw­let gur­lu­şy: Parlamentar federatiw respublika.

Pul bir­li­gi: Hindi rupiýasy

Tebigaty[üýtget]

Hin­dis­ta­nyň ter­ri­to­ri­ýa­sy Hin­dis­tan ýa­rym ada­sy­ny Gimalaý we Karakorum daglarynyň bir bö­le­gi­ni, Hind-Gang düz­liginiň gün­do­gar bö­le­gi­ni, Bengal aýlagyn­da­ky hem-de Arap deňzin­dä­ki ada­la­ryň bir­nä­çe to­pa­ry­ny öz içi­ne al­ýar. Ke­nar ýa­ka­sy­nyň uzyn­ly­gy 12 müň inedördül kilometre go­laý. Ke­nar­la­ry pes we gow­şak dil­kaw­la­nan­dyr. Hin­dis­ta­nyň ter­ri­to­ri­ýa­sy­nyň 3/4 bö­le­gi­ne go­la­ýy düz­lük­ler we te­kiz dag­lyk­lar­dyr.

===Esa­sy der­ýa­la­ry===:

Gang, Hind, Brahmaputro, Go­da­wa­ri, Kriş­na, Nar­ba­da, Ma­ha­na­di, Ka­we­ri. 

Kölleri[üýtget]

Iň uly kö­li Kaş­mir jül­ge­sin­dä­ki Wular kölü­dir. De­kan te­kiz dag­ly­gyn­da­ky Lonar köli wul­kan­ly ýer­dir. Hin­dis­ta­nyň ter­ri­to­ri­ýa­sy­nyň köp bö­le­gin­de gy­zyl top­rak­lar ýaý­ran­dyr. On­da baş­ga-da gy­zyl-sa­ry fer­ral­lit, gy­zyl-go­ňur, gy­zy­lym­tyl-go­ňur, gy­zyl fer­ral­lit, çal, çal-go­ňur, çe­men, kül­jü­mek, dag-çe­men, all­ýu­wi­al top­rak­lar bar.

Hin­dis­tan ýa­rym ada­sy­nyň we Hind-Gang düz­lü­gi­niň te­bi­gy ösüm­lik­le­ri, esa­san sa­wan­na­lar­dan (aka­si­ýa, pal­ma) hem-de to­kaý­lar­dan (tik, san­dal, bam­buk) yba­rat. Hin­dis­ta­nyň de­mir­ga­zyk-gün­do­ga­ryn­da ýap­ra­gy­ny dök­ýän ga­ry­şyk to­kaý­lar, gün­ba­tar dag­la­ryň ýe­le eň­ňit­le­rin­de, Gang we Brah­ma­put­ra der­ýa­la­ry­nyň del­ta­la­ryn­da ebe­di gök öwüs­ýän ga­ry­şyk to­kaý­lar ös­ýär.

Hin­dis­ta­nyň fau­na­sy Hindi-Malaý welaýaty­na de­giş­li­dir. Süý­dem­di­ri­ji­ler­den maý­myn­lar, su­gun­lar, an­ti­lo­pa­lar has hä­si­ýet­li bo­lup, hin­di pi­li, ýol­bars, pan­te­ra, gi­ma­laý aýy­sy duş­ýar. Şir, gap­laň, kaş­mir su­gu­ny bü­tin­leý di­ýen ýa­ly gyr­lyp gu­ta­ryp­dyr. Guş­la­ryň, süý­ren­ji­le­riň we ba­lyk­la­ryň fau­na­sy baý­dyr. Hin­dis­tan­da za­po­wed­nik­le­riň we mil­li park­la­ryň 47-si bar.

Taryhy[üýtget]

Daş asyry döw­rün­de Hin­dis­tan­da adam­zat jem­gy­ýe­ti­niň bo­lan­ly­gy ba­ra­da ar­heo­lo­gik ta­pyn­dy­lar şa­ýat­lyk ed­ýär­ler. Hind der­ýa­sy­nyň jül­ge­sin­den ta­py­lan bü­rünç me­de­ni­ýe­ti­niň il­kin­ji se­ne­si goý­lan ga­lyn­dy­lar b.e.öň 3 müň ýyl­ly­gyň baş­la­ry­na de­giş­li­dir.

XV asy­ryň ahyr­la­ryn­da Hin­dis­tan­da il­kin­ji ko­lo­ni­al gul edi­ji­ler-por­tu­gal­lar peý­da bol­ýar. XVI asy­ryň I ýa­ry­myn­da olar de­ňiz ýa­ka­syn­da­ky oba­la­ryň en­çe­me­sin­de (Goa, Da­man, Diu we başg.) or­na­şyp, Hin­dis­ta­nyň di­ňe bir söw­da­sy­ny ele al­mak bi­len çäk­len­män, eý­sem, ba­syp alan ter­ri­to­ri­ýa­la­ry­nyň ila­ty­ny ko­lo­ni­al eksp­lua­ta­si­ýa se­ze­war ed­ýär­ler. De­mir­ga­zyk Hin­dis­ta­ny bir­leş­dir­mek Beýik Mogollar dinastiýasy döw­rün­de ama­la aşy­ryl­ýar. XVIII asy­ryň I ýa­ry­myn­dan Mo­gol­lar di­nas­ti­ýa­sy dar­ga­ýar.

XVII asy­ryň baş­la­ryn­da Hin­dis­tan­da Ýewropa söwda kapitaly peý­da bol­ýar. Hin­di tä­jir­le­ri­niň kö­me­gi bi­len iň­lis­ler, gol­land­lar, fran­suz­lar hin­di önüm­le­ri­ni sa­tyn alyp, ola­ry di­ňe bir Ýew­ro­pa däl, eý­sem, Eý­ra­na, In­do­ne­zi­ýa, Ýa­po­ni­ýa, Hy­ta­ýa we baş­ga ýurt­la­ra hem çy­ka­ryp­dyr­lar. Döw­let­le­riň, Mogol imperiýasy­nyň mi­ras­dü­şer­le­ri­niň ara­syn­da­ky tog­ta­ma­ýan uruş­lar Hin­dis­tan­da iň­lis we fran­suz çak­ny­şyk­la­ry­na ge­ti­rip­dir

Ost-Hin­dis­tan kom­pa­ni­ýa­la­ry­nyň söw­da eks­pan­si­ýa­syn­dan har­by eks­pan­si­ýa­la­ra geç­me­gi üçin amat­ly ýag­daý dö­red­ýär. Be­ýik Bri­ta­ni­ýa bi­len Fran­si­ýa­nyň ara­syn­da­ky dün­ýä­de bi­rin­ji­lik ga­zan­mak ug­run­da­ky gö­reş Hin­dis­ta­nyň ter­ri­to­ri­ýa­sy­ny hem öz içi­ne al­ýar. 1746-63-nji ýyl­lar­da Gü­nor­ta Hin­dis­tan­da Ost-Hin­dis­tan kom­pa­ni­ýa­la­ry­nyň ara­syn­da­ky dyn­gy­syz di­ýen ýa­ly al­nyp bar­lan ur­şuň ne­ti­je­sin­de iň­lis­ler öz bäs­deş­le­ri­ni do­ly der­bi-da­gyn edip, Ben­ga­li­ýa­ny ba­syp al­ýar­lar we Kar­na­ti­gi hem-de Audy was­sal ga­raş­ly­ly­ga se­ze­war ed­ýär­ler. De­li­niň ba­sy­lyp alyn­ma­gy bi­len (1803) Be­ýik Mo­gol iň­lis Ost-Hin­dis­tan kom­pa­ni­ýa­sy­nyň oý­nat­gy­sy­na öw­rül­ýär.

Hin­dis­tan­da mil­li azat edi­ji­lik he­re­ket­le­ri tä­ze­den ýo­ka­ry gö­te­ril­ýär. 1946-njy ýyl­da go­şun­da, flot­da we awia­si­ýa­da iň­lis­le­re gar­şy köp­çü­lik­le­ýin çy­kyş­lar bol­ýar. 1946-njy ýy­lyň aw­gus­tyn­da Hin­dis­tan­da J. Neru­wyň baş­tu­tan­ly­gyn­da wagt­la­ýyn hö­kü­met dü­zül­ýär. 1947-nji ýy­lyň 15-nji aw­gus­tyn­da Hin­dis­ta­nyň ter­ri­to­ri­ýa­syn­da iki sa­ny tä­ze ga­raş­syz döw­let: Hin­dis­tan we Päkistan do­mi­ni­on­la­ry dö­re­ýär. 1949-njy ýy­lyň 26-njy no­ýab­ryn­da ka­bul edi­len tä­ze Konstitusiýa bo­ýun­ça Hin­dis­tan res­pub­li­ka diý­lip jar edil­ýär. Kons­ti­tu­si­ýa 1950-nji ýy­lyň 26-njy ýan­wa­ryn­dan güý­je gir­ýär.

Halk hojalygy[üýtget]

Hin­dis­tan ag­rar-in­dust­ri­al ýurt. Nebit, hi­mi­ýa, al­ýu­mi­niý se­na­ga­ty, ma­şyn gur­lu­şy­gy se­na­ga­ty bar. Hin­dis­tan mi­ne­ral we ener­ge­tik re­surs­la­ra baý­dyr. Çy­ka­ryl­ýan köm­rüň 3/4 bö­le­gi di­ýen ýa­ly Da­mo­dar jül­ge­sin­de jem­le­nen­dir. Gün­ba­tar Hin­dis­tan­da tä­ze ne­bit­li-gaz­ly et­rap­lar işe gi­ri­zil­di. Atom çig ma­ly (uran mag­da­ny) ga­zy­lyp alyn­ýar. Ga­zy­lyp alyn­ýan de­mir mag­da­ny­nyň 1/2 bö­le­gi­ne go­la­ýy eks­port edil­ýär. Mar­ga­nes, slýu­da, bok­sit, al­tyn, al­maz, mis mag­dan­la­ry ga­zy­lyp alyn­ýar. 1984-85-nji ýyl­da 157 mlrd. kwt/ elekt­roe­ner­gi­ýa ön­dü­ril­di. Ga­ra we reňk­li me­tal­lur­gi­ýa, ma­şyn gur­lu­şy­gy hem me­tal iş­läp be­jer­ýän, hi­mi­ýa, se­ment, ka­gyz, dok­ma, gant, po­lig­ra­fi­ýa se­na­ga­ty ösen. Al­ýu­mi­niý se­na­ga­ty ös­ýär. Dok­ma we azyk se­na­ga­ty ýur­duň ga­dy­my pu­dak­la­ry­dyr. Azyk se­na­ga­tyn­da gant önüm­çi­li­gi esa­sy or­ny eýe­le­ýär. Hö­kü­met ow­nuk kär­ha­na­la­ryň we hü­när­ment­çi­li­giň ös­me­gi­ne gol­daw ber­ýär. 1985-nji ýyl­da de­mir ýo­ly 62 müň km-e go­laý, aw­to­mo­bil ýo­ly 1700 km. bol­dy. Esa­sy port­la­ry-Bom­beý, Kal­kut­ta we beý­le­ki­ler. Hal­ka­ra äh­mi­ýet­li ae­ro­port­la­ry Bom­beý­de, Kal­kut­ta­da, De­li­de we Mad­ras­da ýer­leş­ýär.

Esa­sy ekin­le­ri: şaly, bugdaý, arpa, mekgejöwen, gowaça, şekerçiňrik, çaý, kofe, kauçuk we baş­ga­lar.

Ýaragly güýçleri[üýtget]

Hin­dis­ta­nyň ýa­rag­ly güýç­le­ri gu­ry­ýer go­şun­la­ryn­dan, Hindistan howa güýçlerin­den we Harby-deňiz güýçlerin­den yba­rat. Baş ser­ker­de­ba­şy-pre­zi­dent. Go­şu­na go­ran­mak mi­nist­ri gös-gö­ni ýol­baş­çy­lyk ed­ýär. Go­şun, awia­si­ýa we flot meý­le­tin­le­ri top­la­mak ýo­ly bi­len komp­lekt­len­ýär: Hin­dis­tan­da äh­lu­mu­my har­by borç­lu­lyk ýok. Ofi­ser­ler dü­zü­mi har­by uçi­li­şe­ler­de hem-de mil­li ka­det kor­pu­syn­da taý­ýar­la­nyl­ýar. Ofi­ser­le­riň bir bö­le­gi go­şu­nyň ýö­ri­te ugur­la­ry bo­ýun­ça da­şa­ry ýurt­lar­da taý­ýar­lyk geç­ýär.

Medeniýet we milli gymmatlyklary[üýtget]

Medeniýeti[üýtget]

Hin­dis­ta­nyň me­de­ni­ýe­ti dört müň bäş ýüz ýyl­dan bä­ri ösüp gel­ýär. Ge­çen müň­ýyl­lyk­lar­da ýur­duň me­de­ni­ýe­tin­de ösüş­ler hem ga­za­nyl­dy, tä­ze-tä­ze me­de­ni ojak­lar dö­re­dil­di, saz we dür­li sun­gat gör­nüş­le­rin­de tä­ze­çil ide­ýa­lar eme­le gel­di.

Bi­li­mi[üýtget]

1990-njy ýyl­lar­da ýurt­da bi­lim al­ýan­la­ryň sa­ny 154 mil­li­on eken. Baş­lan­gyç, or­ta we ýo­ka­ry okuw mek­dep­le­rin­de bi­lim ber­ýän mu­gal­lym­la­ryň sa­ny tak­my­nan 3.5 mil­lio­na go­laý­dyr. Ýurt­da 15 ýaş­dan ki­çi bo­lan ça­ga­la­ra baş­lan­gyç bi­lim hök­ma­ny­dyr we mugt­dyr. 1983-nji ýyl­da ýur­duň bi­lim ul­ga­myn­da tä­ze öz­ge­riş­lik­ler ama­la aşy­ryl­dy. Bi­lim be­riş ul­ga­my bir­nä­çe bö­le­ge bö­lün­di. Baş­lan­gyç we do­ly or­ta däl mek­dep­ler­de bi­lim be­riş möh­le­ti 10 ýyl. Ýo­ka­ry okuw mek­dep­le­rin­de oka­mak üçin hök­ma­ny su­rat­da 12 ýyl­lyk do­ly or­ta mek­de­bi ta­mam­la­mak ge­rek. Ştat­lar­da­ky baş­lan­gyç mek­dep­ler­de bi­lim döw­let di­lin­de be­ril­ýär.

Ýokary bilimi barada[üýtget]

Uni­wer­si­tet­ler­de we beý­le­ki ýo­ka­ry teh­ni­ki mek­dep­ler­de ýaş­la­ra iň­lis di­lin­de bi­lim be­ril­ýär. Hin­dis­tan­da 226 uni­wer­si­tet, 4.7 müň ta­kyk we gu­ma­ni­tar ugur­lar­da bi­lim ber­ýän kol­lej­ler, 1.9 müň mu­gal­lym­çy­lyk, 185 in­že­ner-teh­nik we 359 luk­man­çy­lyk kol­le­ji he­re­ket ed­ýär. Ýur­duň iri uni­wer­si­tet­le­ri: Kal­kut­ta (150 müň ta­lyp), Bom­beý (150 müň ta­lyp), Ra­jast­han (150 müň ta­lyp), De­li ( 130 müň ta­lyp), M.K Gan­di adyn­da­ky uni­wer­si­tet (150 müň ta­lyp). Ýo­ka­ry okuw mek­dep­le­rin­de 6.5 mil­li­on talyp bi­lim alýar. Ol hem ýur­duň 17-23 ýaş ara­ly­gyn­da­ky ýaş­la­ryň 5-6 gö­te­ri­mi­ni tut­ýar.

Yl­my[üýtget]

Ýurt­da köp ugur­ly yl­my-bar­lag ojak­la­ry­nyň iň­ňän uly ul­ga­my dö­re­di­lip­dir. Ola­ryň ara­syn­da döw­le­te de­giş­li yl­my-bar­lag eda­ra­la­ry bi­len bir ha­tar­da hu­su­sy bag­lag ins­ti­tut­la­ry we la­bo­ra­to­ri­ýa­la­ry hem bar. Olar yl­myň dür­li ugur­la­ry bo­ýun­ça iş alyp barý­lar­lar. Yl­my-bar­lag ins­ti­tut­la­ryn­da däp bo­lan ylym­lar luk­man­çy­lyk, ag­ro­no­mi­ýa, we­te­ri­nar­çy­lyk, me­teo­ro­lo­gi­ýa, hä­zir­ki za­man ylym­la­ryn­dan atom ener­gi­ýa­sy, älem gi­ňiş­li­gi­niň öw­re­niş we elekt­ro­ni­ka ýa­ly ugur­lar­da iş­ler al­nyp ba­ryl­ýar.

Bol­li­wud[üýtget]

Ol Hin­dis­ta­nyň Mum­baý şä­he­ri­niň ki­no­in­dust­ri­ýa­sy­nyň si­no­ni­mi ha­sap­lan­ýar. ABŞ-nyň Kaliforniýa ştatyn­da­ky Golliwud meň­zeş edi­lip at­lan­dy­ry­lyp­dyr. Bolliwud Bombeý we Gol­li­wud söz­le­rin­den eme­le ge­ti­ri­lip­dir. Bol­li­wu­dda­ky meş­hur ki­no­stu­di­ýa­lar “Fil­ma­laya” we “Film City” şä­he­riň de­mir­ga­zyk bö­le­gin­de ýer­leş­ýär. Her ýyl Bol­li­wu­dyň ki­nos­tu­di­ýa­la­ryn­da 600-700 film su­ra­ta dü­şü­ril­ýär. Olar esa­sa­nam hin­di hem-­de ur­du we pen­jab dil­le­rin­de çyk­ýar.

Soň­ky ýyl­lar­da Bol­li­wu­dyň film­le­ri gün­ba­tar ýurt­la­ryn­da hem meş­hur­lyk ga­za­nyp baş­la­dy. Şo­nuň ne­ti­je­sin­de-de Bol­li­wu­dyň meş­hur akt­ýor­dyr akt­ri­sa­la­ry gü­n­ba­tar ýurt­la­ry­nyň film­le­rin­de su­ra­ta düş­mä­ge baş­la­dy­lar. Şol bir wagt­da gün­ba­tar­ly ki­no ýyl­dyz­la­ry-da Bol­li­wu­dyň film­le­rin­de esa­sy keşp­le­ri jan­lan­dyr­ma­ga hö­wes bil­dir­ýär­ler.

Dün­ýä­niň iň be­ýik yma­ra­ty[üýtget]

Hin­dis­tan ga­dy­my bi­na­gär­lik ýa­dy­gär­lik­le­ri­ne örän baý ýurt. Ýur­duň paý­tag­tyn­da-da şeý­le ýa­dy­gär­lik­le­riň köp san­ly­sy­na duş gel­mek bol­ýar. Bu ýer­de ga­dy­my dö­wür­ler­den bi­ziň gün­le­ri­mi­ze çen­li sak­la­nyp ga­lan kä­bir bi­na­la­ryň gur­lu­şy ak­ly­ňy haý­ran ed­ýär. My­sal üçin, Hin­dis­ta­nyň iň be­ýik yma­ra­ty bo­lan Kutb Mi­nar. On­da dür­li eý­ýam­la­ryň tä­sin nus­ga­la­ry­ny özün­de jem­le­ýän me­de­ni we di­ni mi­ra­syň ut­gaş­ma­sy­ny gör­mek bol­ýar. Di­wa­ryn­da Gur­ha­nyň aýat­la­ry hem mi­na­ra­nyň gur­lu­şy­gy ba­ra­da­ky mag­lu­mat­lar ýa­zy­lan bu ýa­dy­gär­lik şä­he­riň aja­ýyp ýe­rin­den 72 metr be­lent­li­ge ho­wa­la­nyp dur. Onuň aşak­dan ýo­kar­ly­gy­na ta­rap aý­la­nyp gid­ýän 379 bas­gan­ça­gy bar. Aýt­mak­la­ry­na gö­rä, bas­gan­ça­gyň di­ňe 156-njy­sy­na çen­li çy­kyp bol­ýar. Kutb Mi­nar­da­ky de­mir sü­tü­ni-de ha­ky­ky gud­rat di­ýip, ha­sap edip bo­lar. Be­ýik­li­gi 7 metr, ini iki adam eli­niň uzyn­ly­gy­na ba­ra­bar bo­lan bu de­mir sü­tün 4-nji asyr­da di­ki­lip­dir. 15 asyr­dan gow­rak wagt ge­çen­di­gi­ne ga­ra­maz­dan, ol he­ni­ze çen­li pos­la­man­dyr. Şol wagt­lar şeý­le uly de­mir bö­le­gi­ni nä­dip gu­ýan­dyk­la­ry we ony pos­la­maz ýa­ly nä­me eden­dik­le­ri hä­zi­re çen­li ylym­da uly syr bo­lup gal­ýar.

Lo­tos yba­dat­ha­na­sy[üýtget]

Lo­tos yba­dat­ha­na­sy Bahaýi dini­niň dün­ýä­niň dür­li yk­lym­la­ryn­da bar bo­lan ýe­di yma­ra­ty­nyň bi­ri­dir. Onuň tas­la­ma­sy­ny as­ly eý­ran­ly bo­lan ka­na­da­ly ar­hi­tek­tor Fariborz Sahba lotos gülü­niň keş­bin­de dö­re­dip­dir. Yba­dat­ha­na­ny gur­mak üçin se­riş­de dün­ýä bo­ýun­ça ba­haizm di­ni­ne uý­ýan­lar ta­ra­pyn­dan ýyg­na­lyp­dyr. Onuň gur­lu­şy­gy 1980-nji ýyl­da baş­la­nyp 1986-njy ýyl­da hem ta­mam­la­nyp­dyr. Yba­dat­ha­na 27 sa­ny lo­tos gü­lü­niň ýap­ra­jy­gyn­dan yba­rat bo­lup, ol be­ton­dan gur­lup­dyr we için­den owa­dan mer­mer daş­la­ry bi­len be­ze­lip­dir.

salgylanma[üýtget]

Zaman Türkmenistan gazeti onlaýn hyzmatyndan alyndy- http://www.zamantm.com/tm/newsDetail_getNewsById.action?newsId=53162