Timeredeki türk halklarynyň petroglifleri
Timereniň Türk halklarynyň petroglifleri ýa-da Timereniň Türk daş ýazgylary (az.-eski. تیمرهننن تورکجه داش یازمالاریٛ), Eýranyň Humeýn şäheriniň Timere sebitinde tapylan daşlara oýulan nyşanlardyr. müňlerçe ýyl ozal sebitde ýaşapdy.[1]
Timere sebitindäki daşlara oýulan Türk halklarynyň şekilleri 2500 ýyl ozal gadymy Türklere degişlidir.
Timere Isfahan, Luristan we [[Eýran] welaýatlarynyň arasynda Merkezi sebitiň gadymy ady. Bularyň iň möhümi we iň ulusy, bol suwuň bolmagy we şonuň üçin köp öri meýdanlary we aw meýdanlary sebäpli, Isfahan welaýatynyň demirgazyk-günbataryndaky Golpaýegan etraby bolup, bir bölegi Merkezi welaýatyň Homein etrabynyň çäginde ýerleşýär. Bularyň käbiri 7000 ýyl dowam edýär. Eýranyň iň gadymy hat-ýazuw ýazgylary, kalligrafiýanyň ewolýusiýasy, gadymy deňeşdiriji gaýa suratlary, ýitip barýan haýwan görnüşleriniň gadymy suratlary we milli we dünýä syýahatçylygynyň gyzykly ýerleri ýerli we daşary ýurtly höwesjeňler baryp görüp bilerler. Timere her ýyl müňlerçe ýerli we daşary ýurtly myhmanlaryň gelýändigini bellemelidiris.
Köp petroglifler hudo .nikleriň durmuşynda ýa-da görüşlerinde bolup geçen habarlary we wakalary beýan edýär. Timeriň gadymy petrogliflerine esaslanyp, hudo .nikleriň durmuşyny adamzadyň ilkinji ýönekeý aw gurallaryndan (çakmak) haýwanlary eldekileşdirmek we soňraky oba hojalygy we ösümlik ösdürip ýetişdirmek ýaly yzarlap bolýar.[2]
Mazmuny we mowzuklary
[düzet | çeşmäni düzet]Timara sebitindäki petroglifleriň birinde bir adam çagasyny elinden tutup, ýylan tutmagy öwredýär. Bularyň başga birinde atly erkekleriň dag tekelerini awlaýandyklary görünýär. Bu, bu sebitde taryhdan öňki döwürde mesgen tutandygyny görkezýär.
Ikonografiýa we ideografiýa esaslanýan gadymy dilleriň yzlary häzirki zaman petrogliflerinde duş gelýär. Mundan başga-da, eksponatlarda käbir kalligrafiki ýazgylar tapyldy, olaryň manysy entek hünärmenler entek düşündirilmeli däl.
Bu petroglifler, gadymyýeti we hereketleriniň dürlüligi taýdan Eýranyň taryhynda hakykatdanam özboluşlydyr we bu petrogliflerde göze dürtülip ýazmak ýaly kalligrafiýanyň ewolýusiýasy görünýär.
Anarbar derýasynyň kenary köp sanly nagyşlar bilen örtülendir we bu gaýalardaky dürli nagyşlar ünsi özüne çekýär.
Petrogliflerde dag tekeleri, dag goçlary, sugunlar, adamlar (dürli pozalarda we dürli gurallar bilen), atlar, möjekler, ýolbarslar, bir we iki sany düýe, gaplaň, ýabany doňuz we sugun şekillendirilýär (maral, şaka, pars sary sugun). ), çigid, ýylan, pyşdyl we başga-da köp näbelli haýwan, dizaýnlaryň takmynan 75% -i janlylygy, abadançylygy we bollygy alamatlandyrýan garynjalara we goçlara bagyşlanýar.[3]
açyş
[düzet | çeşmäni düzet]Gözlegçi we alym Muhammet Nasirifard, Eýranyň ýarym resmi habar gullugy ISNA bilen söhbetdeşlikde Taýra sebitindäki gaýalara oýulan şekilleriň miladydan öňki 2500-nji ýyldan başlap gadymy türklere degişli bolup biljekdigini aýtdy.[4]