Salep tohumu
Salep (Türkçe: salep; Farsça: ثعلب, saalab; Arapça: سحلب, saḥlab; Arnavutça: salep; Azerice: səhləb; İbranice: סַחְלֶבּּ, saḥleb; Yunanca: σαλέπι, salepi; Sırp, Makedon ve Boşnak dillerinde: салеп, salep), Orchidaceae (orkide) maşgalasynyň köp sanly görnüşleriniň ýerasty yumrularyndan alynýan toz we şondan öndürilen içgi. Şeýle hem, Anadolu'da orkide görnüşlerine berlen umumy ad. Salepgiller maşgalasyndan; tel kökli otly bir ösümlikdir. Kökünde 2 sany yumru bar. Bu yumrular, nişasta görnüşindäki polisakarit glucomannan atly bileşikler içerýär. Göwresi dik we silindrik görnüşdedir. Çiçekleri salkym ýa-da başak görnüşindedir.
Taryhy
[düzet | çeşmäni düzet]Salepiň taryhy, Osman imperiýasy döwrüne uzap gidýär. Ol şol döwürlerde sowuk howada bedeni gyzdyrmak üçin içgi hökmünde giňden ulanylan. 17-19-njy asyrlarda bolsa Ýewropa eksport edilip, şol ýerlerde hem meşhurlyk gazandy. Häzirki wagtda Türkiýede, Gresiýada we Balkanyň käbir ýurtlarynda salep öndürilýär we satylýar.
Önümçiligi
[düzet | çeşmäni düzet]Salep, orkide ösümlikleriniň ýerasty köklerinden, ýagny gumrularyndan alynýar. Gumrular ýygnalyp, arassalanyp, soňra guradylyp toz halyna getirilýär. Salep öndürilýän esasy orkide görnüşleri ''Dactylorhiza'' we ''Orchis'' maşgalalaryndan bolup, olaryň köpüsi gorag astynda ýerleşýär. Şol sebäpden Türkiýede salep öndürmek we ony ekmek çäklendirmeler bilen ýola goýulýar.
Ulanyş sebitleri
[düzet | çeşmäni düzet]Salep esasan ýyly içgi hökmünde sarp edilýär, ýöne Maraş doňdurmasy ýaly tagamly önümleriň düzüminiň galyňlaşdyryjysy hökmünde hem ulanylýar. Salepiň ösümlikden gelýän tebigy düzümi käbir süýji önüm öndürijileri tarapyndan ýerlikli derejede ulanylýan bolsa-da, bahasynyň ýokarylygy sebäpli köpçülikleýin önümçilikde sintetiki maddalar bilen çalşylyp bilner.
Saglyga peýdalary
[düzet | çeşmäni düzet]Salepiň sindirim ulgamyna oňyn täsir ýetirýändigi we aşgazan kynçylyklaryny ýeňilleşdirýändigi aýdylýar. Onuň düzümindäki mukopolisaharidleriň (zamygyn) organizmi sowukdan gorap, ýylylygy saklamak ukyby bar. Şeýle-de bolsa, salepiň aşa köp ulanylmagy bedene ýaramaz täsir edip biljekdigi sebäpli, kadaly mukdarda sarp edilmeli.
Ekologik ýagdaýy
[düzet | çeşmäni düzet]Salepi öndürmek üçin ulanylýan orkide ösümlikleri howp astyndaky ösümlikler hataryna girýär. Bu sebäpli, olaryň tebigatdan ýygnalmagy berk düzgünler bilen çäklendirilýär. Türkiýede rugsatsyz salep toplamak gadagandyr we kanuny jezalara sebäp bolup bilýär.
Salep tohumy ösdürip ýetişdirmek
[düzet | çeşmäni düzet]Salepi ösdürip ýetişdirmek bilen gyzyklanýanlar, Ekotarla sahypasynda Salep Tohumy hakda giňişleýin maglumat alyp bilerler. Bu sahypada salep tohumlary we olaryň ekilmegi barada köp peýdaly maglumatlar ýerleşdirilen.