Kokand 1912

Kokand 1912 (özb. Qoʻqon 1912) — Fergana welaýaty Kokand şäherinden bolan özbek futbol klubydyr. Özbegistanyň we Merkezi Aziýanyň iň gadymy futbol klubydyr.

Ol ýurduň iň ýokary futbol diwiziony bolan Özbegistan Superligasynda bäsleşýärler.

Olar 1992 ýyldaky Özbegistan Kubogynda ikinji orny eýelediler, Birinji Ligada üç gezek ýeňiji (1997, 2001, 2009), kümüş (2014) we bürünç (2013), şeýle hem Özbegistanyň Ikinji Ligasynda iki gezek ýeňiji (2004 we 2007) boldular.

Taryh

Peýda bolmagy

Futbol ilkinji gezek häzirki Özbegistan territoriýasyna XX asyryň başynda girdi. Futbol ilkinji gezek bu ýerlerde boş wagtlarynda Russiýa imperiýasynyň esgerleri tarapyndan oýnalypdyr. Olar Orta Aziýanyň dürli şäherlerinde, ýagny Türküstan sebitinde ýerleşýän Russiýa imperiýasynyň bir bölegi bolan şäherlerde ýerleşýärdiler.

Harby berkitmeleriň töweregindäki şäherleriň we obalaryň ýaşaýjylary bu täze sport görnüşine gyzyklanma bildirdiler. Tomaşaçylaryň köpüsi esgerleriň arasyndaky oýunlary tomaşa etdiler.

Futbol, ​​esasanam, ýerli ýaşlaryň arasynda meşhur boldy. Şol döwürde diňe esgerlerde hakyky toplar bardy. Kem-kemden ýerli ýaşaýjylar esgerleriň ulanýan oýun meýdançalaryny gaýtalap başladylar we öýde ýasalan toplary ýasamagy başardylar.

Ilkinji topy olar üçin ýerli aýakgap ussasy döretdi, ol derini material hökmünde ulanyp, içini dürli matalar bilen doldurdy.

Tiz wagtdan soň, ýerli ýaşaýjylaryň birnäçesi zerur serişdeleri jemläp, rus esgerlerinden hakyky top satyn aldylar. Şondan soň, futbolyň meşhurlygy has-da artdy.

1912 ýylda Kokandda ýerli ýaşaýjylardan ybarat ilkinji futbol topary döredildi. Ilki başda olar öz-özüne garşy oýunlar oýnadylar, soňra bolsa rus esgerleriniň toparlary bilen duşuşyp başladylar.

Kokand topary kem-kemden rus esgerlerini ýeňmäge başlady (käwagt hatda uly hasap bilen hem). Bu üstünlikleriň yzy bilen Kokand topary Fergana harby garnizon topary bilen duşuşdy.

Skobelewde (häzirki Fergana) geçirilen oýun harby garnizon toparynyň peýdasyna tamamlandy (minimal hasap bilen). Olaryň ýeňlişinden soň, Kokand topary jogap oýnuny teklip etdi, ol bir aýdan soň geçirildi.

Jogap oýny Kokandda geçirildi we ýer eýesi toparyň hem minimal hasap bilen ýeňişi bilen tamamlandy. Bu oýnuň tapawutly aýratynlygy tomaşaçylaryň köp bolmagydy.

Kokand toparynyň üstünliklerinden yzy bilen futbol diňe Kokanddan däl, eýsem tutuş Fergana jülgesinden intellektuallaryň, baý adamlaryň we söwdagärleriň ünsüni özüne çekip başlady. Olaryň tagallalary bilen 1912 ýylda Orta Aziýanyň we Özbegistanyň taryhynda "Muskomanda" ("Musulman topary") atly ilkinji futbol topary döredildi.

Soňra Fergana jülgesiniň beýleki şäherlerinde we obalarynda ýerli toparlar peýda bolup başlady, olar bilen "Muskomanda" duşuşyklar geçirip, sebitde bir görnüşli gezelenç geçirdi.

Mundan beýläk-de ösüş

Ýerli höwesjeňler oýun meýdançalaryny kynçylyksyz döretdiler, ýöne esasy mesele toplaryň we degişli aýakgaplaryň ýetmezçiligi boldy.

Top meselesini Muskomanda toparynyň agzalary — ikisi hem hünär boýunça aýakgap ussasy bolan doganlar Ruzimat we Ismoil Niýozowlar çözdi. Olar öýde ýasalan toplaryň önümçiligini ýola goýdular.

Sebit boýunça toparlaryň arasynda toplara bolan ýokary isleg sebäpli doganlar öz ussahanalarynda önümçiligi giňeltmek kararyna geldiler. Işçileri bilen bilelikde olar diňe toplary däl, eýsem öýde ýasalan futbol aýakgaplaryny hem öndürmäge başladylar.

Birnäçe wagtdan soň, Kokandda öndürilen toplar Merkezi Aziýada we hatda ondan daşarda-da giňden tanaldy. Doganlar hatda Merkezi Russiýadan garaşylmadyk sargyt aldylar we ol ýere 400 top iberdiler.

1910 ýyllarda iň meşhur Muskomanda oýunçylary doganlar Ruzimat we Ismoil Niýozowlar, Husanhon Muhitdinow, şeýle hem doganlar Ohunjon, Akbarjon we Muminjon Boýmatowdy.

1920 we 1930 ýyllarda Muskomandanyň esasy oýunçylary Kokand ýag zawodynyň işçileridi. Olaryň arasynda bu döwürde iň meşhurlary: M. Ahmedow, M. Abdullaýew, A. Muhitdinow, K. Muhitdinow, R. Niýozow, M. Boýmatow, O. Boýmatow, U. Şonýozow, W. Usarow, M. Soliýew we P. Haýdarow.

SSSR döwri

SSSR döredilenden we ýurtda ateistik ideologiýa ornaşandan soň, klub "Muskomanda" adyny ýitirdi we diňe "Kokand" diýlip atlandyryldy.

1926 ýylda Özbegistan SSR-niň futbol çempionaty başlady, resmi taýdan 1936 ýyla çenli "Özbegistan SSR-niň şäher çempionaty" diýlip atlandyryldy.

Kokand bu ýaryşda köp üstünlik gazanmady (çempionlary esasan Daşkentden, bir gezek bolsa Ferganadan gelen topar gazandy).

1937 ýyldan başlap, "Özbegistan SSR şäherleriniň çempionaty" Özbegistan SSR çempionatyna öwrüldi we şol möwsümde Kokand ikinji orny eýeledi.

1930 ýyllarda Özbegistanda futbol öň görülmedik derejede gülläp ösdi. Şol ýyllarda Özbegistan SSR milli ýygyndysy döredildi, Kokand oýunçylary Daşkent toparlarynyň oýunçylary bilen birlikde onuň esasy düzümini düzdi. "Mehnat" ("zähmet" diýmek) diýlip atlandyrylan bu topar esasan respublikanyň çempionatynda çykyş etdi.

1958 ýylda Kokandda 5000 tomaşaçy üçin niýetlenen "Komsomol" stadionynyň gurluşygy tamamlandy. Şol ýyllarda şäherde dürli kärhanalaryň işçilerinden ybarat bolan ýene-de birnäçe futbol topary peýda boldy.

Olar "Mehnat" üçin bir görnüşli ferma klubuna öwrüldi we bu toparlaryň iň zehinli oýunçylary şäheriň esasy klubundan çakylyk aldylar.

1968 ýylda "Mehnat" SSSR çempionatynyň Ikinji ligasynyň "B" klassynda ilkinji gezek çykyş edip, Orta Aziýa zolagyndaky 22 toparyň arasynda 19 orny eýeledi.

1969 ýylyň möwsüminiň ahyrynda klub Ikinji liganyň "B" klasynyň Orta Aziýa zolagyndaky 24 toparyň arasynda 14 orna çykdy. 1970 ýyldan 1987 ýyla çenli sebit çempionatynda, soňra bolsa respublika çempionatynda çykyş etdi.

1987 ýylda "Mehnat" taryhynda ilkinji we soňky gezek Özbegistan SSR-niň çempiony boldy. Şol bir wagtyň özünde Kokand topary Özbegistan SSR Kubogyna hem gatnaşdy, ýöne hiç haçan ýeňiş gazanmady.

1988 ýylda klub adyny "Awtomobilist" diýip üýtgetdi we SSSR çempionatynyň Ikinji ligasynda oýnamaga başlady we şol ýerde 13 orny eýeledi (7 zolakdaky 19 toparyň arasynda).

1989 ýyldaky möwsümde ol garaşylmadyk ýagdaýda Ikinji liganyň 7 zolagynda 21 toparyň arasynda 5 orny eýeledi. 1990 we 1991 ýyllarda "Avtomobilist" SSSR-iň Ikinji ligasynda degişlilikde 7 we 14 orunlary eýeledi. Toparyň düzümi 1980 ýyllaryň ahyrynda (klubyň SSSR-iň Ikinji ligasyna gatnaşan döwründe): baş tälimçi - Nerd Airiyeýew, oýunçylar - Igor Usow, Oýdinbek Aliýew, Igor Polişçuk, Sergeý Kalistru, Jamoliddin Todziboýew, Eduard Kudrýaşow, Dilshod Muminow Igor Golowanow, Damir Rahmatullin, Zohid Nurmatow, Rüstam Urazow, Numon Hasanow, Witaliý Awanesow, Andreý Timofeýew, Wýaçeslaw Derwişew, Aleksandr Şmarikow, gewgeniý Matweýew, Mihail Enwes, Rüstam Abdulýew Dietrih, Andreý Fedorow, Rodion Şakmanaýew.

Garaşsyz Özbegistan

SSSR dargap, Özbegistan garaşsyz bolandan soň, 1992 ýylda milli çempionat döredildi. Klub Premýer-liga goşuldy we şeýlelik bilen ilkinji Özbegistan çempionatyna gatnaşan 17 adamyň biri boldy.

Şol ýyl klub öz adyny Temirýulçy (özbek dilinden terjime edilende "Demirýol işgäri") diýip üýtgetdi.

Ilkinji möwsüminden soň, Kokand topary 6 orny eýeledi we ilkinji Özbegistan Kubogynyň finalyna çykdy, ol ýerde Namanganyň Nawbahor toparyna diňe 5-6 hasabynda penalti atyşlarynda ýeňildi (esasy we goşmaça wagt golsuz deňme-deň tamamlandy).

Bu, klubyň taryhynda ilkinji we şu wagta çenli iň soňky gezek Milli Kubogyň finalyna çykdy, bu bolsa Özbegistanyň garaşsyzlygyndan bäri iň gowy üstünligi bolup galýar.

Temirýulçy 1995 ýyla çenli Premýer-ligada oýnady. Şeýle-de bolsa, soňky orundan ikinji, 15 orny eýeläp, Özbegistanyň Birinji Ligasyna düşdi.

Klub iki möwsüm şol ýerde galdy, 1997 ýylda çempion boldy we 2000 ýyla çenli bäsleşen Premýer-liga gaýdyp geldi. Şol möwsümde Kokand soňky, 20 orunda galdy we ikinji gezek Birinji Liga düşdi.

2001 ýylda olar ýene-de Birinji Liga ýaryşynda ýeňiş gazandylar we Özbegistanyň futbolynyň elit ligasyna çykdylar. 2002 ýylyň başynda klub adyny Kokand 1912 diýip üýtgetdi.

2002 we 2003 möwsümlerde olar ýokary derejede galdylar, ýöne 2004 ýylyň çempionaty başlamazdan öň, giriş töleginiň tölenmezligi sebäpli, olara Premýer-liga gatnaşmaga rugsat berilmedi we ikinji ligada jemleýji toparlaryň birinde ýeňiş gazandy.

2005 we 2006 ýyllarda klub Birinji Ligada şowsuz çykyş etdi, ahyrsoňy ondan çykaryldy we 2007 ýylyň möwsüminde ýene-de Ikinji Ligada oýnamaga mejbur boldy.

Indiki iki ýylyň dowamynda ol ýene-de Birinji Ligada çykyş etdi we adyny “Bunýodkor-Kokand 1912” diýip üýtgetdi. Soňra klub 2010-2011 möwsümlerini tamamlady we hakykatda öz işini bes etdi.

2012 ýylda ol “Kokand 1912” ady bilen täzeden dikeldildi we Birinji Ligada çykyş etdi. 2014 ýylda topar ikinji orny eýeledi we häzirki wagtda ýerleşýän Premýer Ligasyna gaýdyp gelmäge hukuk gazandy.

2014 möwsümden soň topar ikinji orny eýeledi we Özbegistanyň Premýer Ligasynda (häzirki Superliga) oýnamaga hukuk gazandy. Ýokary diwizionda (2015-2022) klub orta derejeli berk topara öwrüldi. Bu döwrüň iň üstünlikli möwsümi 2020 ýyl möwsümi boldy, şonda Bahtiýor Aşurmatowyň ýolbaşçylygyndaky topar Superligada 5 orny eýeledi, bu klubyň häzirki zaman taryhynda iň gowy netijeleriň biri boldy.

2022 ýyl möwsüminiň ahyrynda klub 13 orny eýeledi we Superligadan çykyp, Pro liga geçdi. 2023 we 2024 ýyllarda topar ýokary diwiziona gaýdyp gelmek üçin işjeň göreşdi. 2024 ýyl möwsüminiň ahyrynda olar Superliga gaýdyp geldiler. 2026 ýylyň aprel aýyndan başlap, klub Özbegistanyň Superligasynda bäsleşýär.