Fransuz Gwiana
Fransuz Gwianasy (Fransuzça: Guyane ýa-da Guyane française, /ɡɥijan fʁɑ̃sɛz/ diýlip okalýar; Gaýana kreolça: Lagwiyann) ýa-da ýönekeý Gwiana departamenti, Fransiýanyň daşary ýurt departamenti we sebiti bolup, Ýewropa Bileleşiginiň iň daşarky sebit hökmünde bir bölegidir. Ýeke-täk territorial kolleksiýa hökmünde, ol diňe bir mejlisden ybarat bolup, sebit we departament geňeşleriniň ygtyýarlyklaryny birleşdirýär. Ol Gwianalarda we Günorta Amerika materiginde Ýewropa ýurduna doly integrasiýany saýlan ýeke-täk territoriýadyr. Şonuň üçin, departament we sebit hökmünde, ol Fransiýanyň aýrylmaz bölegidir (Braziliýa Gwianasynyň Braziliýa bilen gatnaşygyna meňzeş), degişlilikde Beýik Britaniýadan we Niderlandlardan garaşsyzlygy saýlan Gaýana we Surinamdan tapawutlylykda.
Ol Günorta Amerikanyň demirgazyk kenarynda, Gwiana sebitinde, Braziliýa bilen Surinamyň arasynda, demirgazykda Atlantik ummany bilen serhetleşýär. Onuň paýtagty we iň köp ilatly şäheri Kaýendir. Fransuz Gwianasynyň ilaty 2023-nji ýylyň başynda 301,099 adam diýlip çaklanylýar, bu bolsa 1950-nji ýyldan bäri ýokary dogluş derejesi we Günorta Amerikadan we Karib deňzinden uly göçüp gelmek bilen on bir esse artdy.
Ýewropalylar bilen gatnaşykdan öň, bu territoriýada ilki Amerikanyň ýerli halklary ýaşaýardy, olaryň köpüsi arawakan dillerinde gepleýärdi. Ilkinji fransuz ilatly ýeri 1503-nji ýylda hasaba alyndy, ýöne Fransiýa kolonistler 1643-nji ýylda Kaýen şäherini esaslandyrýança uzak wagtlap öz ornuny saklamady. Fransuz Gwianasy gulçulyk jemgyýeti hökmünde ösdi, onda ekijiler köp sanly afrikalylary şeker plantasiýalarynda we beýleki ekinlerde gul işçileri hökmünde import edýärdiler. Bu bolsa sebitde ilatyň dykyzlygyny artdyrdy.
Fransuz rewolýusiýasy döwründe koloniýalarda gulçulyk ýatyryldy. Fransuz Gwianasy 1797-nji ýylda fransuz departamenti diýlip yglan edildi. Şeýle-de bolsa, Fransiýa Demirgazyk Amerikadaky eýeçiliklerinden ýüz öwürenden soň, Gwianany jeza koloniýa hökmünde göz öňünde tutup, kenarýaka boýunça lagerleriň we türmeleriň ulgamyny döretdi. Ol mejbury zähmete höküm edilen metropoliten Fransiýadan tussaglaryň barýan ýerine öwrüldi.
Ikinji Jahan Urşy döwründe, Germaniýanyň Fransiýany basyp almagyndan soň, Fransuz Gwianasy Feliks Ebue 1940-njy ýylyň 18-nji iýunyndan başlap, Azat Fransiýanyň lideri General Şarl de Golly ilkinjileriň biri hökmünde goldady. Fransuz Gwianasy 1943-nji ýylda resmi taýdan Azat Fransiýa goşuldy. Soňra, 1946-njy ýylda Fransuz Gwianasynyň territoriýasy kolonial statusyndan ýüz öwürdi we ýene-de bir gezek Fransiýa departamentine öwrüldi. Soňra, De Goll Fransiýanyň Prezidenti saýlananda, 1965-nji ýylda Kuru kosmodromy döredildi. Häzirki wagtda ol Fransiýanyň Kosmos Barlaglary Milli Merkezi (CNES), Arianespace we Ýewropa Kosmos Agentligi (ESA) tarapyndan dolandyrylýar.
1970-nji ýyllaryň ahyrynda we 1980-nji ýyllaryň başynda Laosdan birnäçe ýüz mýao (hmong) bosgunlary ABŞ-nyň Wýetnam urşuna gatnaşmagy sebäpli göçüp, Fransuz Gwianasyna göçdüler. 1980-nji ýyllaryň ahyrynda Surinamyň raýat urşundan gaçyp, esasan maroonlardan ybarat bolan 10 müňden gowrak surinamly bosgun Fransuz Gwianasyna geldi. Soňky döwürde Fransuz Gwianasy Surinamdan, Braziliýadan we Gaitiden köp sanly ykdysady migrantlary kabul etdi. Braziliýaly garimpeýrolaryň bikanun we hapa altyn gazyp almagy Fransuz Gwianasynyň tokaýlarynda dowamly mesele bolup durýar.
XXI asyrda merkezi Fransiýa doly goşulan Fransuz Gwianasy Ýewropa Bileleşiginiň agzasydyr we onuň resmi pul birligi ýewrodyr. Fransuz Gwianasynyň ykdysadyýetiniň uly bölegi häzirki wagtda Ýewropa Kosmos Agentliginiň ekwatoryň golaýyndaky esasy uçurym meýdançasy bolan Kuru kosmos porty bilen baglanyşykly iş orunlaryndan we işewürliklerden gelip çykýar. Fransiýanyň beýleki böleklerinde bolşy ýaly, resmi dil standart fransuz dilidir, ýöne her bir etniki jemgyýetiň öz dili bar, olaryň arasynda fransuz kreol dili bolan fransuz kreol dili iň köp gürlenilýär.