Buhara welaýaty

Buhara welaýaty özb. Buxoro viloyati Ýurt ÖzbegistanÖzbegistan Paýtagt Buhara Koordinatlar 40°10′00″ dg. g. 63°40′00″ gd. u.40.16667° dg. g. 63.66667° gd. u. / 40.16667; 63.66667    Düýbi tutuldy 1939 mart 1 Meýdan 39 400 km² Ilat 1 543 900 Sagat guşaklygy UTC+05:00 Resmi saýt buxoro.uz/index.php?Lang=en Karta

Buhara welaýaty — Özbegistan Respublikasynyň 12 welaýatyniň byry. Özbegistanda Nawoi welaýatynden soň ikinji uly welayatdir. 1938 ýylyň 15 ýanwarynda döredildi. Buhara welaýatyniň territoriýasy esasan Gyzylgum çölünde ýerleşýär. Günorta-gündogary Zerewşan jülgesi eýeleýär. Ol demirgazyk-günbatarda Horezm welaýaty we Garagalpagystan Respublikasy, demirgazykda we gündogarda Nawoi welaýaty, günorta-gündogarda Kaşkaderýa welaýaty we günorta-günbatarda Türkmenistan bilen serhetleşýär. Meýdany 40,2 müň km2. Ilaty 2,107,000 adamdyr. Buhara welaýatyne 11 etrap (Buhara, Wobkent, Jondor, Kogon, Olot, Peşko, Romitan, Şofirkon, Garawulbazar, Garaköl, Gijduwan), 11 şäher (Buhara, Kogan, Galaosiýo, Wobkent, Gazli, Olot, Romitan, Şofirkon, Garawulbazar, Gijduwan), 68 şäher (Jondor, Zafarabad, Ýangibazar bilen birlikde) we 1473 oba ilatly ýeri girýär. Buhara welaýatyniň ilatynyň etniki düzümi esasan özbeklerden we ruslardan, parslardan (eýranlylardan), türkmenlerden, täjiklerden, ukrainlerden, koreýlerden, tatarlardan we beýlekilerden ybarat. Merkezi Buhara şäheridir.

Taryh

Buhara sebiti 1938 ýylyň 15 ýanwarynda döredildi. Ofylyň ahyryna çenli Surhandary etraby, Beşkent, Buhara, Wobkent, Gijduwan, Guzor, Dehqonabad, Kogan, Kamaşi, Karakul, Karşi, Koson, Konimekh, Karmana, Gyzylpepa, Kitab, Romyl, Şirdok Onuň gurluşyna kakkabog etraplary we Buhara, Gijduwan, Kogan, Karşi we Şahrisabz şäherleri girdi.

1941 ýylyň 6 martynda Surhandaýa etraby Buhara sebitinden bölünip, Surhandaryýa sebitine öwrüldi.

1943 ýylyň 20 ýanwarynda Beşkent, Guzar, Dehqonobad, Gamaşy, Karşi, Koson, Kitap, Çyrokçin, Şährisabz, Yakkabag sebitleri we Karşi we Şährisabz şäherleri Buharadan täze Kaşkaderýa sebitine geçirildi.

1943 ýylyň 13 fewralynda Olot etraby, 1943 ýylyň 2 awgustynda bolsa Tomdi etraby Garagalpagystan ASSR-den Buhara sebitine geçirildi.

1950 ýylyň 15 aprelinde Peşku etraby, 1952 ýylyň 16 aprelinde bolsa Galaosiýo etraby döredildi.

1958 ýylyň 22 sentýabrynda Karmana etraby Nowai diýlip atlandyryldy.

1959 ýylda Galaosiýo, Peşku (1959 ýylyň 19 marty) we Olot (1959 ýylyň 9 dekabry) etraplary, 1962 ýylyň dekabrynda bolsa Kogon, Konimeh, Gyzyltepa, Swerdlowsk we Şofirkan etraplary ýatyryldy.

1964 ýylyň 31 dekabrynda Kogon, 1965 ýylda Konimeh, 1967 ýylyň 9 ýanwarynda Swerdlowsk, 1968 ýylda Şofirkan, 1970 ýylda Gyzyltepa, 1973 ýylda Olot, 1972 ýylda Peşku, 1980 ýylyň 12 martynda Nawbahor, 1982 ýylda bolsa Gazly we Üçkuduk etraplary döredildi. 1972 ýylda Zarafşon sebitiň tabynlygyndaky şäher, 1978 ýylda bolsa Üçkuduk sebitiň tabynlygyndaky şäher statusyny aldy.

1982 ýylyň 20 aprelinde Buhara sebitinden Konimeh, Gyzyltepa, Nawbahor, Nawoi, Tomdi we Üçkuduk etraplary, şeýle hem Zarafşon we Üçkuduk şäherleri Nawoi sebitine goşuldy.

1984 ýylda Gazli etraby ýatyryldy.

Tebigy

Buhara sebitiniň relýefi, geomorfologik aýratynlyklary sebäpli, birneme çylşyrymly düzlüklerden ybarat. Iň beýik nokady Kuljuktow dag gerişidir. Kuljuktow we Zarafşon derýasynyň jülgeleriniň arasynda Oýakogitma çöketligi ýerleşýär. Buhara sebitinde aşakdaky relýef görnüşlerini tapawutlandyrmak bolýar:

• Aýratyn beýan edilen pes daglar, platolar (Kuljuktow, Tuzkoý, Jargok, Sarytoş);
• Tekiz ýüzli platolar we gerişler (Karakol, Dengizkul, Üçboş, Karakir);
• Derýa we köl çökündileri bilen örtülen we ýeliň täsiri bilen emele gelen akkumulyasiýa düzlükleri;
• Aýratyn beýan edilen dik çöketlikler (Karahotin, Oýakogitma, Dengizkul);
• Tekiz ýüzli oazislerde 5-15 metr beýiklikdäki depeler duş gelýär.

Daglar, esasan, Silur, Devon, Kömür, Bor, Paleogen we Neogen döwürleriniň gaýalaryndan emele gelýär. Düzlükler we gum depeleri dörtlük geologik döwrüň tebigy faktorlarynyň täsiri bilen üýtgedi. Mineral baýlyklardan nebit we gaz ýataklary, grafit ýataklary, hek daşy, bentonit (toýun) we granit ýataklary Setalantepada, Jargokda, Gazlyda, Üçkirda gazynda, Kemaçyda, Zikride we Ortabulokda tapyldy. Buhara sebitinde köp sanly mineral suw gorlary açyldy. Kuljuktow, Garaxotin, Jingildi we Oýakogytma basseýnleriniň golaýynda tapylan suw oba hojalygynda bölekleýin ulanylýar. Sebit seýsmiki taýdan 7 ballyk ýertitreme zolagynda ýerleşýär, diňe Gazly şäheriniň töweregi 9 ballyk ýertitreme zolagynda ýerleşýär. Howasy çynlakaý kontinental: tomus yssy, uzyn we gurak; iýul aýynyň ortaça temperaturasy 28-32°, gum depelerinde 60-70° çenli ýokarlanýar. Ýanwar aýynyň ortaça temperaturasy 0° -dan −2° -a çenli. Ýyllyk ýagyş 90–150 mm. Ýagyş esasan ýazda we gyşda ýagýar. Ösümlik döwri 220 gün. Buhara sebitiniň esasy suw çeşmesi Amu-Buhara maşyn kanalydyr. Kuýimozor, Todakul we Şorkul suw howdanlary uly ähmiýete eýedir. Mundan başga-da, Deňizkul, Karakir, Katta Tuzkon we Dewhona ýaly köller bar, şol ýerde oazisleriň töweregine aryklar we hapa suwlar akdyrylýar. Buhara sebitinde ekin meýdanlarynyň 94,4% -i dürli derejede şorlaşypdyr. Çöl zolagy pes gumusly goňur-çal reňkden çägeli topraga öwrülenden soň, azyk senagatynda guramaçylyk we ykdysady özgertmeler geçirildi.