Türkmenler

Wikipediýa, erkin ensiklopediýa
Şuňa git: nawigasiýa, gözle
Türkmen

Türkmenler — Esasan Orta Aziýada ýaşaýan türki kowumlardan biri.


Makalamyzyng bashynda "Turkmen" sozunin manysyna durup gechsek ahli babatda maksadymyza layyk bolarmyka diyyan. Bu maglumaty biz yewropa ya-da bashga yerlerin alymlaryndan alman ,ony biz garashsyz cheshmelerden alsak elbetde gowy bolar. Muny biz Gundogar Turkistanda (Harirki wagtda Hytay Halk Respublikasynyn demirgazyk gunbatar bolegi) yashap gechen alymymyz, turkishynas Mahmut Kashgarlynyn "Divani lugat et-turk"(alymyn Bagdatda yazyp tamamlan eseri , dili Garahanlychadyr) eserinin "Oguzlar" babyndan alsak onda , Yslam dinine Iman eden Oguz boylaryna Turki-Iman diylendigini bileris . Bilshimiz yaly Yslam dinine iman etmedik oguzlarda bardyr , Mysal uchin Moldowa Respublikasynda yashayan Gokoguzlar(gagauzlar) uyyan dinleri Ortadoks Hristianchylygydyr ,dilleri hem oguz turkichesine oran yakyndyr.Mowzugymyza dolanyp gelsek , Yslamyn Orta gelmegi bilen Yslam dinini kabul edip taryh sahnasyna chykan esgerlerdir.Yslamdan ongjeki taryhda biz olary dine ogu0larz ya-da turkler diyip bilyaris.Arap taryhchylarynyn aytmagyna gora bir gunde 200000 mung adam musulman bolypdyr. Yene bellap gechmeli zat arap serkerdelerinin beren maglumatlarynda kowsa sypdyrmayan gachsa tutdurmayan soweshijilerdigi aydylyar,hatda arap serkerdeleri olary kowalamazlygy esgerlerine maslahat beripdirler , chunki olaryn atyng ustunde wagty yza seredip atan oklary nyshana has goni we durs degyan eken.Bu soweshijiler geljekde guruljak Turkmen dowlwetlerini we Yslamy hachlylardan gorajak esgerlerdi.

Soltan Alp-Arslanyn Malazgirt(1071-nji yylyng 26 awgusty) yenishinden son Turkistandaky we Horaandaky Turkmenler Anadola tarap gochleri yola goyup bashladylar. Anadola gochup gelen Turkmen taypalary oz begliklerini doredip Seljukly Soltanlaryna tabyn boldylar . Soltan Sanjaryn oluminden son , Anadoluda Anadolu seljukly dowleti dowam etdi . Yzda galan Turkmenler bolsa ozal Horezmshahlaryn we Ol dowletin Mongol goshunlary tarapyndan yykylmagy netijesinde Mongollaryn golastyna dushduler . Yone yzda galan turkmenler Soyun Hanili taypa birleshmesini doredip Dashoguz we Ichoguz ulgamy bilen mongollara garshy durdylar. Bu taypalar esasan hem hazirki wagtda Turkmenistanyn , Owganystanyn we Eyranyn chaklerinde yashayan Turkmenlerdir.Bu Turkmen taypalary oguzlaryn Salyr boyuna degishlidir .Sebabi Mongol basyp alyshlary dowrunde Salyrlar Hazirki Turkmenistanyn we Eyranyn chaklerine yayradylar we shondan son her topar oz toparynyn serdarynyn ady bilen atlardyrylyp bashlandy .Muna mysal edip Hywa Hany Abul Gazynyn "Ad Shajarayi Terekime" eserinde "Salyr boyunda Arsary bay atly biri dunyage geldi " diyip yazyaz . Bilshimiz yaly Arsary baba Arsary turkmenlerinin serdarydyr. Eyrana gechen Salyrlar eyranda oz dowletini gurmagy basharan hem bolsalar ol dowlet mongollar tarapyndan yykyldy. Sonra Anadoluda Kazy Burhaneddinin guran dowleti hem Salyr boyuna degishlidir . Mongollardan sonra turkmen Diyarynda turkmenlering ozune degishli bir dowlet gurulmady. Ustesinede Turkmen Diyary Hywa hanlygy , Buhara Emirligi hemde Eyran arasynda bir sowesh meydany halyna geldi.Bu adalatsyz urushlar ta Gokdepe soweshine chenli dowam etdi . Bashyndan kop sowdalary gechiren turkmen halky in sonunda Rus patyshalygynyn gol astyna dushdi . Ondan sonra sowetler dowleti, bu halky otdan alyp suwa sokdy... 1991 nji yylda sowetler dowletinin yykylmasy bilen oz dowletini gurmagy basharan Turkmenler,hazirki wagtda gaty dar mana eye bolan Milletin adyna eyeboldular. Aslynda Azerbayjan we Turkiye de yashayan halkda ganybir doganlarymyz !!!